Đối tượng nghiên cứu khoa học là gì? Tầm quan trọng của đối tượng nghiên cứu

Trong bất kỳ đề tài khoa học nào, đối tượng nghiên cứu cũng có ảnh hưởng xuyên suốt, quyết định chất lượng toàn bộ quá trình nghiên cứu. Nếu xác định sai đối tượng, kết quả nghiên cứu thu về sẽ không phản ánh chuẩn xác bản chất vấn đề đang đề cập, làm giảm giá trị học thuật của cả đề tài. Do đó, trước khi thiết kế phương pháp hay thu thập dữ liệu, cần hiểu rõ đối tượng nghiên cứu là gì và cách lựa chọn đối tượng phù hợp.

Đối tượng nghiên cứu là gì?

Đối tượng nghiên cứu là cá nhân, tập thể, sự việc, hiện tượng, quá trình… mà nhà nghiên cứu lựa chọn quan sát, phân tích để tìm kiếm câu trả lời cho thắc mắc đã đặt ra. Nói cách khác, đối tượng được nghiên cứu chính là đầu mối thông tin mà đề tài cần tập trung tìm hiểu, làm rõ. Trong nghiên cứu y khoa, đối tượng nghiên cứu thường là bệnh nhân, người khỏe mạnh, mẫu sinh học, hồ sơ bệnh án, dữ liệu dịch bệnh…

Hướng đi của đề tài khoa học sẽ sáng tỏ hơn khi các nhà nghiên cứu có tầm nhìn chung, đồng bộ về đối tượng nghiên cứu. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh

Theo nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu khoa học hiện đại, đặc biệt ở các nghiên cứu có con người tham gia, đối tượng được nghiên cứu không chỉ đóng vai trò nguồn tư liệu tham chiếu mà còn là chủ thể được tôn trọng quyền lợi, quyền riêng tư và quyền đồng thuận tham gia.

Vai trò của đối tượng trong nghiên cứu khoa học

1. Liên hệ trực tiếp tới câu hỏi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu liên hệ trực tiếp tới câu hỏi nghiên cứu khoa học. Một câu hỏi nghiên cứu chỉ có thể trả lời chính xác khi nhà nghiên cứu khoanh vùng rõ ai, cái gì hay điều gì đang được khảo sát.

2. Quyết định hướng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu tác động toàn diện đến cách nhà nghiên cứu lựa chọn khung thiết kế, biến số cần đo lường cũng như mô hình thu thập dữ liệu: phỏng vấn trực tiếp, khảo sát bảng hỏi, theo dõi lâm sàng, lấy mẫu sinh học…

Nếu nghiên cứu trên đối tượng là trẻ em, cần có lối tiếp cận hài hòa căn cứ vào thói quen, tâm lý lứa tuổi và gặp gỡ người giám hộ. Nếu nghiên cứu trên hồ sơ bệnh án, nhà nghiên cứu phải dành nhiều thời gian mã hóa, chuẩn hóa loạt dữ liệu thứ cấp.

Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM là đơn vị y tế tư nhân đầu tiên trên địa bàn được công nhận triển khai bệnh án điện tử liên thông dữ liệu, hỗ trợ chuyên sâu cho hoạt động nghiên cứu khoa học của Viện Nghiên cứu Tâm Anh. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh

Có thể thấy, hai đề tài nghiên cứu dù cùng mục tiêu nhưng khác đối tượng sẽ dẫn đến hai hướng triển khai hoàn toàn khác biệt.

3. Làm nền tảng tin cậy

Độ tin cậy của đề tài phụ thuộc lớn vào việc đối tượng được nghiên cứu có đại diện cho tổng thể cần theo dõi hay không. Lọc đối tượng quá hẹp, kết quả sau khi luận giải khó áp dụng rộng rãi. Lấy đối tượng quá rộng, nhận định rút ra cuối cùng dễ mất tính đồng nhất. Đó là lý do vì sao trong nhiều nghiên cứu, tiêu chí chọn mẫu được thống nhất một cách rõ ràng ngay từ đầu.

Phân loại đối tượng nghiên cứu khoa học

1. Theo đặc điểm sinh học

Trong nghiên cứu y học, đối tượng thường được chia theo tuổi, giới, đặc điểm di truyền, chỉ số sinh học, yếu tố sinh lý. Ví dụ: trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có nguy cơ bệnh di truyền…

Việc phân nhóm này giúp nhà nghiên cứu chủ động kiểm soát các biến sinh học có thể ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu.

2. Theo trạng thái bệnh lý

Đây là cách phân loại rất phổ biến trong các nghiên cứu lâm sàng. Ví dụ: người khỏe mạnh, bệnh nhân cấp tính, bệnh nhân mạn tính, người sau điều trị…

Ở nhiều đề tài, chỉ một khác biệt nhỏ về giai đoạn bệnh của đối tượng cũng có thể làm thay đổi đáng kể quá trình nghiên cứu lẫn kết quả đầu ra.

Viện Nghiên cứu Tâm Anh thường xuyên trao đổi, thảo luận, làm việc cùng các tổ chức y tế, giáo dục, đoàn thẩm định hàng đầu thế giới nhằm xác định chính xác đối tượng nghiên cứu cho những vấn đề cấp thiết trong bối cảnh y học hiện đại

3. Theo thiết kế nghiên cứu

Tùy từng thiết kế, đối tượng nghiên cứu khoa học trong mỗi đề tài được xác định khác nhau. Ví dụ: nghiên cứu mô tả chọn nhóm đại diện quần thể, nghiên cứu bệnh chứng chia nhóm bệnh (mắc bệnh) và nhóm chứng (không mắc bệnh nhưng có đặc điểm tương đồng với nhóm bệnh), nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng tách nhóm can thiệp (nhận phương pháp điều trị đang được nghiên cứu) và nhóm đối chứng (không nhận phương pháp điều trị đang được nghiên cứu hoặc nhận phương pháp điều trị khác), nghiên cứu đoàn hệ lại theo dõi nhóm đối tượng theo thời gian.

Các tiêu chí quyết định đối tượng nghiên cứu phù hợp

1. Tiêu chí khoa học

Trên hết, đối tượng được chọn ra phải có khả năng cung cấp dữ liệu cần thiết, phản ánh đúng vấn đề khoa học cần giải quyết và đáp ứng hiệu quả mục tiêu nghiên cứu.

2. Tiêu chí nhận thức

Khi nghiên cứu có sự tham gia của con người, những người này phải được giới thiệu cụ thể mục tiêu nghiên cứu, cách dữ liệu được sử dụng; đảm bảo lợi ích cũng như quyền tự quyết của cá nhân; cảnh báo nguy cơ có thể xảy ra và chỉ cam kết tham gia làm đối tượng nghiên cứu sau khi được giải thích đầy đủ.

Nguyên tắc đồng thuận trở thành đối tượng được nghiên cứu chỉ sau khi được giải thích đầy đủ (informed consent) là yêu cầu bắt buộc về mặt pháp lý lẫn đạo đức trong nghiên cứu khoa học hiện đại. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh

3. Tiêu chí đại diện khả thi

Một hay một nhóm đối tượng lý tưởng là các đối tượng vừa đủ khả năng đại diện cho quần thể nghiên cứu chung vừa đủ điều kiện thuận lợi để nhà nghiên cứu tiếp cận, theo dõi và ghi nhận tính chất dưới hoàn cảnh nghiên cứu cụ thể. Tuyển chọn đối tượng hiếm gặp, quá đặc thù sẽ kéo dài tiến độ làm việc, ảnh hưởng hiệu quả chung của dự án. Ngược lại, chỉ nhắm đối tượng quá đại trà khiến kết quả thu thập được bị dàn trải, không phản ánh được mối liên hệ giữa các yếu tố nghiên cứu.

Các căn cứ xác định đối tượng nghiên cứu y học

1. Dựa trên mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu là gốc rễ ban đầu giúp xác định đối tượng. Nếu mục tiêu thay đổi, đối tượng được nghiên cứu cũng phải điều chỉnh tương ứng.

Chẳng hạn như với mục tiêu đánh giá tỷ lệ mắc bệnh trong một cộng đồng, nhà nghiên cứu có thể chọn nhóm người đại diện cho cộng đồng đó, còn với mục tiêu đánh giá hiệu quả một dòng thuốc, nhà nghiên cứu sẽ chọn nhóm bệnh nhân đáp ứng chỉ định điều trị của loại thuốc đó.

2. Dựa trên giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết khoa học cho biết đối tượng nào có khả năng biểu hiện rõ nhất hiện tượng cần kiểm chứng, từ đó định hướng lựa chọn đối tượng được nghiên cứu phù hợp.

Chẳng hạn như qua giả thuyết “người có BMI cao dễ kháng insulin hơn”, nhà nghiên cứu sẽ phân tầng rõ ràng các nhóm đối tượng có cân nặng bình thường, thừa cân và béo phì để so sánh, giúp đánh giá liệu mức tăng chỉ số BMI có liên quan đến thay đổi độ nhạy insulin hay không, đồng thời hạn chế sai số khi phân tích kết quả.

3. Dựa trên đặc trưng lâm sàng

Nhiều đề tài xác định đối tượng dựa trên đặc điểm bệnh lý chi tiết từ độ tuổi, giới tính, giai đoạn bệnh, mức độ tiến triển bệnh đến các yếu tố nguy cơ liên quan.

Chẳng hạn như một nghiên cứu đánh giá hiệu quả thuốc sinh học trong điều trị hen phế quản nặng lựa chọn bệnh nhân 18 – 65 tuổi đã được chẩn đoán hen nặng, chưa mắc các bệnh hô hấp mạn tính khác. Các giới hạn như vậy giúp kết quả phản ánh chính xác tác động của thuốc lên đúng nhóm bệnh cần khảo sát.

Các câu hỏi thường gặp về đối tượng được nghiên cứu

1. Đối tượng nghiên cứu có giống mẫu nghiên cứu không?

Không hoàn toàn giống nhau. Đối tượng là cá nhân, tập thể, sự việc, hiện tượng, quá trình… được xác định để nghiên cứu, còn mẫu là phần cụ thể chọn ra từ đối tượng này để phân tích.

2. Đối tượng nghiên cứu khoa học có quan trọng không?

Có. Đối tượng được nghiên cứu là yếu tố quyết định hướng đi của toàn bộ đề tài. Nếu chọn sai đối tượng, câu hỏi nghiên cứu dù tốt đến đâu vẫn có thể dẫn đến kết luận không đáp ứng đúng mục đích nghiên cứu.

Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh thụ hưởng nhiều thành tựu nghiên cứu từ các đề tài khoa học đổi mới sáng tạo, đúng đối tượng của Viện Nghiên cứu Tâm Anh

Một đề tài khoa học được xây dựng tốt luôn bắt đầu từ việc xác định rõ đối tượng nghiên cứu là gì, phạm vi đến đâu và tiêu chí lựa chọn như thế nào. Với lĩnh vực y học, lựa chọn đúng đối tượng nghiên cứu khoa học giúp đảm bảo đồng thời tính đạo đức, giá trị lâm sàng lẫn hiệu quả ứng dụng thực tế. Vì vậy, trước khi viết câu hỏi nghiên cứu hay tính toán cỡ mẫu, luôn cần ưu tiên làm rõ đối tượng được nghiên cứu.