Phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu khoa học thường được các nhà nghiên cứu áp dụng khi muốn phân tích các hiện tượng tự nhiên, xã hội hoặc y tế mà việc can thiệp bất khả thi hoặc vi phạm đạo đức. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp góc nhìn toàn diện về bản chất, phân loại cũng như cách ứng dụng phương pháp này chuẩn khoa học.

phương pháp phi thực nghiệm

Phương pháp phi thực nghiệm là gì?

Nghiên cứu phi thực nghiệm là nghiên cứu mà trong đó người nghiên cứu chỉ tiến hành quan sát và đo lường hiện tượng, sự vật hay đối tượng nghiên cứu trong bối cảnh tự nhiên vốn có của chúng. Đặc trưng cốt lõi thứ hai của phương pháp này là hoàn toàn không có sự phân công ngẫu nhiên đối tượng vào các nhóm nghiên cứu. Thông thường, các nghiên cứu này mang tính quan sát và kết quả thu được chủ yếu nhằm mục đích mô tả các đặc điểm của quần thể thay vì chứng minh mối quan hệ nhân quả. (1)

phương pháp phi thực nghiệm

Trong nghiên cứu phi thực nghiệm, nhà nghiên cứu tiến hành quan sát bối cảnh, mô tả hiện tượng tự nhiên và phân tích mối tương quan của các yếu tố liên quan

Đặc điểm của nghiên cứu phi thực nghiệm trong nghiên cứu khoa học

Khác với nghiên cứu thực nghiệm, phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu khoa học có những đặc điểm nổi bật sau:

Các loại nghiên cứu phi thực nghiệm

Dựa trên khía cạnh thời gian, phương pháp phi thực nghiệm được chia thành các nhóm chính sau:

1. Nghiên cứu cắt ngang

Đây là thiết kế thu thập dữ liệu từ những người tham gia tại một thời điểm duy nhất, hoặc trong một khoảng thời gian ngắn giống như một “lát cắt”. Ưu điểm lớn nhất là có thể thu thập dữ liệu trên nhiều nhóm người khác nhau (giới tính, độ tuổi, thu nhập) rất nhanh chóng. Hạn chế của nghiên cứu cắt ngang là không xác định được trình tự thời gian của các biến số, do đó không thể kết luận chắc chắn về mối quan hệ nhân quả. Do đó, loại này chỉ có thể thiết lập một phần mối liên hệ chứ không thể kết luận chắc chắn về quan hệ nhân quả.

2. Nghiên cứu dọc

Nghiên cứu dọc thu thập dữ liệu tại nhiều thời điểm khác nhau theo tiến trình thời gian để đưa ra các so sánh và đo lường sự thay đổi theo thời gian. Các mẫu độc lập (những nhóm người khác nhau) được rút ra từ một quần thể chung qua các mốc thời gian và được hỏi cùng một bộ câu hỏi để theo dõi xu hướng.

3. Nghiên cứu nhóm thuần tập

Theo dõi sự thay đổi của một nhóm người có chung một đặc điểm hoặc cách phân loại nhất định qua các năm.

4. Nghiên cứu nhóm cố định

Các nhà nghiên cứu chọn một nhóm cá nhân cố định và theo dõi, phỏng vấn chính những người này tại nhiều thời điểm liên tiếp trong tương lai. Phương pháp này rất phù hợp trong việc xác định trình tự thời gian để thiết lập quan hệ nhân quả.

5. Nghiên cứu hồi cứu

Thiết kế này bắt đầu từ một kết quả (biến phụ thuộc) đã xảy ra ở hiện tại, sau đó truy xuất ngược lại dữ liệu trong quá khứ để tìm kiếm nguyên nhân. Phương pháp này thường sử dụng các câu hỏi yêu cầu người tham gia nhớ lại sự kiện trong quá khứ.

phương pháp phi thực nghiệm là gì

Nghiên cứu phi thực nghiệm là bước khởi đầu để phát triển các giả thuyết cho nghiên cứu mới trong tương lai

Ví dụ về phương pháp phi thực nghiệm:

Ưu và nhược điểm của phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu

Một số ưu và nhược điểm của phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu:

Ưu điểm:

Nhược điểm:

phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu khoa học

Nghiên cứu phi thực nghiệm được áp dụng rộng rãi khi việc tác động vào đối tượng nghiên cứu là bất khả thi, vi phạm đạo đức hoặc tốn kém chi phí

Các bước thiết kế nghiên cứu phi thực nghiệm chuẩn khoa học

Để tiến hành một phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu khoa học một cách bài bản và tránh mắc phải các ngụy biện, các nhà nghiên cứu thường tuân thủ 5 bước cơ bản:

  1. Xác định vấn đề: Nhận diện vấn đề nghiên cứu và thiết lập các giả thuyết cần kiểm tra.
  2. Lựa chọn biến số: Chọn lọc các biến số đưa vào nghiên cứu.
  3. Thu thập dữ liệu: Lựa chọn công cụ đo lường phù hợp (bảng hỏi, quan sát lâm sàng, trích xuất hồ sơ bệnh án) và tiến hành ghi nhận thông tin hệ thống.
  4. Phân tích dữ liệu: Sử dụng các công cụ thống kê tương ứng.
  5. Giải thích kết quả: Đối chiếu dữ liệu để xác định xem giả thuyết có được hỗ trợ hay không và tạo ra các giả thuyết mới cho tương lai.

Đặc biệt, để khắc phục nhược điểm về sai số và “biến thứ ba”, chuẩn khoa học yêu cầu áp dụng các kỹ thuật kiểm soát:

các phương pháp nghiên cứu phi thực nghiệm

Tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh, các nhà khoa học thực hiện những nghiên cứu có tác động tích cực nhằm cải thiện sức khỏe cho người bệnh

VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM ANH

Tóm lại, dù không thể thao tác biến trực tiếp và gặp khó khăn trong việc thiết lập nhân quả, phương pháp phi thực nghiệm trong nghiên cứu khoa học vẫn là một công cụ không thể thay thế. Việc áp dụng đúng lúc, thiết kế bài bản kết hợp với các kỹ thuật kiểm soát sai số sẽ giúp các chuyên gia đưa ra những khám phá mang tính bước ngoặt, định hình nền tảng cho nhiều chính sách quan trọng trên toàn thế giới.