Những chuyên gia tên tuổi hàng đầu thế giới của Đại học Oxford (Vương quốc Anh) đã có mặt tại Việt Nam để cùng tham gia buổi tọa đàm Năng lực vắc xin toàn diện: Từ nghiên cứu đến sản xuất tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh thuộc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Từ kinh nghiệm thực tiễn toàn cầu, các chuyên gia không chỉ chia sẻ bài học khoa học mà còn đưa ra những nhận định và khuyến nghị trực tiếp cho con đường phát triển năng lực, tự chủ vắc xin công nghệ cao của hệ sinh thái Tâm Anh – VNVC.
Lần đầu tiên, nhóm giáo sư trực tiếp tham gia chiến dịch nghiên cứu phát triển vắc xin khẩn cấp nhất trong lịch sử – COVID-19 của Oxford/AstraZeneca đã tới Việt Nam để chia sẻ những kinh nghiệm quý giá về các lĩnh vực nghiên cứu, sản xuất vắc xin, đặc biệt là cập nhật những công nghệ, đổi mới sáng tạo hiện nay.
GS.TS Teresa Lambe – chuyên gia Miễn dịch học hàng đầu, người đóng vai trò chủ chốt trong việc xây dựng “bộ khung” nghiên cứu, phát triển vắc xin COVID-19 Oxford/AstraZeneca và PGS.TS Catherine Green – lãnh đạo Cơ sở Sản xuất Sinh học lâm sàng tại Oxford, nơi sản xuất ra những liều vắc xin COVID-19 Oxford/AstraZeneca đầu tiên trên thế giới phục vụ nghiên cứu cùng PGS.TS Proochista Ariana – chuyên gia về y tế toàn cầu và phát triển quốc tế đã gặp gỡ hàng trăm nhà khoa học, chuyên gia, bác sĩ của Viện Nghiên cứu Tâm Anh, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh và VNVC – hệ thống trung tâm tiêm chủng, nhà máy vắc xin và sinh phẩm.
BS Phương Lễ Trí – Giám đốc điều hành Viện Nghiên cứu Tâm Anh, nguyên Giám đốc y khoa AstraZeneca Việt Nam, người trực tiếp tham gia quá trình đưa vắc xin ngừa COVID-19 Oxford/AstraZeneca về nước trong giai đoạn cao điểm đại dịch điều hành cuộc trò chuyện lịch sử với những nhà khoa học thế giới từ Đại học Oxford về những chủ đề đặc biệt hữu ích cho Việt Nam trong hành trình tự chủ nghiên cứu, sản xuất vắc xin công nghệ cao. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.
Chuyến làm việc và trao đổi kiến thức chuyên môn của các giáo sư hàng đầu về y tế cộng đồng, vắc xin từ Đại học Oxford đặc biệt ý nghĩa trong bối cảnh Bộ Y tế Việt Nam vừa phát ra cảnh báo về 17 ca nhiễm COVID-19 biến chủng ve sầu và nhiều dịch bệnh đang có nguy cơ bùng phát trên cả nước như viêm não mô cầu, tay chân miệng, thuỷ đậu… Đây cũng chính là thời điểm mà Việt Nam quan tâm nhiều hơn chiến lược tự chủ nghiên cứu, sản xuất vắc xin công nghệ cao ngay trong nước, nhằm kịp thời cung ứng các vắc xin chất lượng cao – “vũ khí” quan trọng trong phòng chống những bệnh dịch nguy hiểm.
Ngay trong thời điểm dịch bệnh căng thẳng nhất, hàng nghìn bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên y tế VNVC trên cả nước ra quân chiến dịch tiêm vắc xin COVID-19 thần tốc, góp phần kiểm soát và đẩy lùi đại dịch. Ảnh: VNVC.
Buổi tọa đàm với sự tham gia của hơn 300 chuyên gia, bác sĩ, dược sĩ, nhà nghiên cứu, kết nối trực tiếp và online 39 điểm cầu trên cả nước.
Tại sự kiện, các chuyên gia Đại học Oxford cùng nhìn lại một thực tế mang tính bước ngoặt, đó là sau đại dịch COVID-19, vắc xin không còn đơn thuần là công cụ phòng bệnh mà đã trở thành kết tinh của một hệ sinh thái khoa học công nghệ phức tạp, bao gồm nghiên cứu cơ bản, thử nghiệm lâm sàng và sản xuất quy mô lớn. Theo GS.TS Teresa Lambe – Trưởng bộ phận Miễn dịch học vắc xin (Calleva), chuyên ngành Vắc xin và Miễn dịch học, Đại học Oxford – trong đại dịch, thế giới đã chứng kiến tốc độ phát triển vắc xin kỷ lục chưa từng có khi rút ngắn từ 5 – 10 năm xuống dưới 1 năm, nhờ sự chuẩn bị nền tảng từ trước, sự chấp nhận rủi ro tài chính và hợp tác toàn cầu chặt chẽ. Bài học cốt lõi được nhấn mạnh là nếu không có sự chuẩn bị từ trước, không quốc gia nào có thể phản ứng đủ nhanh trước khủng hoảng y tế.
Đánh giá về tiềm năng và hướng đi hiện nay, GS.TS Teresa Lambe cho rằng việc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh và Viện Nghiên cứu Tâm Anh phối hợp cùng Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm VNVC bắt đầu đầu tư vào nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng và kết nối sản xuất ngay từ bây giờ chính là nền tảng để rút ngắn thời gian phản ứng trong các khủng hoảng y tế tương lai. Theo bà, bài học lớn nhất từ đại dịch là không thể “đi tắt” trong khoa học, nhưng hoàn toàn có thể “đi nhanh hơn” nếu có sự chuẩn bị từ trước. Bà cũng khuyến nghị Tâm Anh – VNVC cần duy trì đầu tư liên tục cho nghiên cứu ngay cả khi không có dịch bệnh, xây dựng “thư viện vắc xin” và tận dụng công nghệ mới như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để tăng tốc phát triển.
GS.TS Teresa Lambre chia sẻ nội dung về nghiên cứu vắc xin trong bối cảnh bùng phát dịch bệnh. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.
Ở góc độ sản xuất, PGS.TS Catherine Green – Trưởng Trung tâm Sản xuất Sinh học lâm sàng, kiêm Trưởng nhóm nghiên cứu Động lực học nhiễm sắc thể, khoa Y Nuffield, Đại học Oxford – nhấn mạnh rằng hệ sinh thái Tâm Anh – VNVC có cơ hội lớn nếu xây dựng đúng từ nền tảng, đặc biệt là các tiêu chuẩn chất lượng như GMP (thực hành sản xuất tốt).
Theo bà, nhiều quốc gia thất bại không phải vì thiếu ý tưởng mà vì thiếu hệ thống đảm bảo chất lượng và năng lực chuyển giao công nghệ thực chất. Bà đánh giá cao định hướng đầu tư bài bản của các đơn vị tại Việt Nam, đồng thời khuyến nghị cần tập trung vào ba yếu tố then chốt: phát triển đội ngũ nhân lực có khả năng làm chủ quy trình, xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và thiết lập mối quan hệ hợp tác dài hạn dựa trên sự thấu hiểu, thay vì chỉ nhận chuyển giao kỹ thuật. “Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi con người hiểu và làm chủ được nó”, bà nhấn mạnh.
Trong khi đó, từ góc nhìn hệ thống y tế và phát triển toàn cầu, PGS.TS Proochista Ariana – Giám đốc chương trình Thạc sĩ Y tế quốc tế và Y học nhiệt đới, khoa Y Nuffield, Đại học Oxford – nhận định Việt Nam đang sở hữu một lợi thế hiếm có là mô hình hệ sinh thái y tế tích hợp, nơi nghiên cứu, triển khai lâm sàng và ứng dụng thực tiễn được kết nối chặt chẽ.
Bà khuyến nghị Việt Nam tiếp tục đặt con người làm trung tâm, đầu tư vào đào tạo và xây dựng cộng đồng nghiên cứu, đồng thời duy trì sự cân bằng giữa tính kỷ luật trong khoa học và không gian cho đổi mới sáng tạo. Bà cũng nhấn mạnh rằng hợp tác quốc tế như Tâm Anh – Oxford Partnership (TOP) cần được phát triển theo chiều sâu, không chỉ dừng ở trao đổi ngắn hạn mà hướng tới đồng phát triển nghiên cứu, đồng sở hữu tri thức và cùng tạo ra giá trị toàn cầu.
PGS.TS Catherine Green chia sẻ nội dung “Sản xuất theo tiêu chuẩn GMP” phục vụ các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu tại Đại học Oxford. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.
Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch từ phụ thuộc sang tự chủ công nghệ vắc xin, Việt Nam hoàn toàn có thể “bứt phá về tốc độ” nếu kiên định với chiến lược dài hạn. Tuy nhiên, con đường này đòi hỏi sự đầu tư bền bỉ, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước – viện nghiên cứu – doanh nghiệp và đặc biệt là niềm tin của cộng đồng vào khoa học và hệ thống y tế.
Những nhận định này cũng được phản ánh rõ trong định hướng của Viện Nghiên cứu Tâm Anh trong hệ sinh thái Tâm Anh – VNVC, khi từng bước xây dựng năng lực vắc xin toàn diện từ nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng đến sản xuất. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm đưa Việt Nam không chỉ tham gia mà còn đóng góp vào chuỗi giá trị toàn cầu trong lĩnh vực Y sinh học.
Viện Nghiên cứu Tâm Anh trang bị hệ thống máy tự động cho các xét nghiệm toàn diện nhiều lĩnh vực tim mạch, tiêu hóa, thần kinh, nội tiết, chuyển hóa, các bệnh miễn dịch, ung thư… Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.
Từ thực tiễn Việt Nam, BS Phương Lễ Trí cho rằng phần lớn các quốc gia đang phát triển vẫn dừng ở mức gia công hoặc đóng gói vắc xin, trong khi hành trình từ nghiên cứu đến sản xuất hoàn chỉnh đòi hỏi nguồn lực lớn, nhân lực chất lượng cao và chiến lược dài hạn. Chính vì vậy, Viện Nghiên cứu Tâm Anh đang lựa chọn hướng đi xây dựng năng lực vắc xin toàn diện, từng bước phát triển từ nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng đến kết nối sản xuất, đồng thời tận dụng hợp tác quốc tế theo hướng “win – win” để rút ngắn khoảng cách.
Viện Nghiên cứu Tâm Anh hiện vận hành mạng lưới 68 điểm nghiên cứu đạt chuẩn thực hành lâm sàng tốt (GCP). Viện cũng đầu tư hạ tầng nghiên cứu theo các tiêu chuẩn quốc tế như ISO, CAP và GxP, với hệ thống trung tâm xét nghiệm, giải phẫu bệnh, ngân hàng mô và phòng thí nghiệm sinh học phân tử hiện đại có thể thực hiện hơn 1.000 kỹ thuật chuyên sâu, góp phần chuẩn hóa chất lượng nghiên cứu và xét nghiệm liên thông toàn cầu. Trong lĩnh vực nghiên cứu lâm sàng, Viện Nghiên cứu Tâm Anh đã và đang tham gia triển khai hơn 35 nghiên cứu khoa học trong nước và quốc tế, mở ra cơ hội để người bệnh Việt Nam được tiếp cận sớm với các phương pháp điều trị tiên tiến.
Viện Nghiên cứu Tâm Anh: Tiên phong kết nối tri thức toàn cầu, nâng tầm y học Việt Nam. Video clip: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.
Song song đó, VNVC – hệ thống trung tâm tiêm chủng an toàn, uy tín, chất lượng hàng đầu Việt Nam, sở hữu mạng lưới khoảng 260 trung tâm tiêm chủng hiện đại, hiện là đối tác chính thức của tất cả các hãng vắc xin lớn trên toàn cầu. Nhờ đó, VNVC thành công đưa về Việt Nam hơn 20 loại vắc xin thế hệ mới cùng 30 loại vắc xin thiết yếu phòng nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như vắc xin phế cầu thế hệ mới, vắc xin não mô cầu thế hệ mới, vắc xin zona thần kinh, vắc xin sốt xuất huyết, vắc xin và kháng thể đơn dòng phòng RSV… giúp người dân Việt Nam tiếp cận sớm các tiến bộ khoa học, ngang bằng các nước phát triển trên thế giới.
Tháng 5/2025, VNVC chính thức khởi công xây dựng nhà máy vắc xin và sinh phẩm tại Tây Ninh, đây là bước tiến chiến lược, hiện thực hóa mục tiêu làm chủ công nghệ, hướng tới tự chủ vắc xin và sinh phẩm chất lượng cao cho Việt Nam.
Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm VNVC đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe như EU-GMP, US-FDA, WHO-GMP, sẵn sàng triển khai các công nghệ sản xuất vắc xin hiện đại hàng đầu thế giới, bao gồm cả công nghệ mRNA – nền tảng được đánh giá có tiềm năng lớn trong ứng phó nhanh với dịch bệnh mới nổi và đại dịch trong tương lai nhờ khả năng sản xuất quy mô lớn trong thời gian ngắn. Song song với đầu tư hạ tầng, VNVC đã thúc đẩy các hợp tác chiến lược với các tập đoàn dược phẩm và công ty hàng đầu thế giới như Sanofi (Pháp), GSK (Anh), Pfizer (Mỹ), RDIF (Nga), Medsinted (Nga), Syntegon (Đức)… trong chia sẻ kinh nghiệm sản xuất vắc xin, từng bước chuyển giao công nghệ và đầu tư dây chuyền sản xuất vắc xin chất lượng cao hàng đầu thế giới.
Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm VNVC, vốn đầu tư ban đầu hơn 2.500 tỷ đồng, dự kiến vận hành cuối năm 2027, với quy mô 26.000m2 đồng thời đầu tư Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển (R&D). Ảnh: VNVC.
Trong bối cảnh thế giới chuyển dịch từ phụ thuộc sang tự chủ công nghệ, việc Tâm Anh chủ động xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu – thử nghiệm – sản xuất – đào tạo – chuyển giao công nghệ, đồng thời gắn kết chặt chẽ với các đối tác hàng đầu như Đại học Oxford, Đại học Stanford… đã mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng.
Gần 100 học viên được cấp chứng nhận đồng cấp bởi Đại học Oxford và Viện Nghiên cứu Tâm Anh sau chương trình Tuần lễ đào tạo chuyên sâu nâng cao năng lực nghiên cứu năm 2025. Chương trình này đang tiếp tục triển khai năm 2026. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.
Sự kiện khép lại nhưng mở ra một chặng đường dài hơn, nơi tri thức, công nghệ và niềm tin được kết nối xuyên biên giới. Từ nền tảng hợp tác TOP, Việt Nam không chỉ dừng lại ở vai trò “người thụ hưởng” mà đang từng bước khẳng định vị thế là một đối tác chủ động, sẵn sàng tham gia vào quá trình kiến tạo các giải pháp y sinh học mang tầm toàn cầu.
Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là nơi thực hiện và thụ hưởng các thành tựu nghiên cứu, ứng dụng trong hợp tác của Viện Nghiên cứu Tâm Anh và Đại học Oxford khi có những đổi mới sáng tạo trong y tế, khám chữa bệnh được áp dụng. Ảnh: Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.
Thuộc Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Viện Nghiên cứu Tâm Anh được phát triển trên nền tảng hệ sinh thái y tế công nghệ cao, nơi nhiều “siêu robot” hiện đại hỗ trợ điều trị, phẫu thuật đa chuyên khoa. Ảnh: Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.
Giáo sư về Vắc xin và Miễn dịch, Trưởng nhóm Vắc xin Oxford (Calleva), Đại học Oxford
Nghiên cứu và giảng dạy học thuật
Chức vụ hiện tại tại Đại học Oxford
Cuộc chạy đua phát triển vắc xin COVID-19
Tại Đại học Oxford, cơ hội làm việc cùng các nhà khoa học hàng đầu đã mở ra cho bà một hướng đi mới: kết hợp miễn dịch học với công nghệ.
Khởi đầu từ nghiên cứu tự miễn và khoa học cơ bản – nơi đi tìm lời giải cho những cơ chế sâu xa của bệnh tật. Cuối cùng, giáo sư Lambe dần nhận ra bà muốn nhiều hơn thế. Không chỉ hiểu, mà còn tạo ra tác động thực sự cho con người. Quyết định ấy đã đưa bà bước vào lĩnh vực vắc xin hơn một thập kỷ trước. Với bà, nghiên cứu lý tưởng khi tri thức và giá trị thực tiễn gặp nhau và song hành.
Bà cùng giáo sư Sarah Gilbert phát triển nền tảng công nghệ vắc xin dựa trên vi rút adeno trong nhiều năm. Những vi rút này, sau khi được làm suy yếu và chỉnh sửa, trở thành “phương tiện vận chuyển” an toàn, mang thông tin di truyền của tác nhân gây bệnh vào cơ thể. Khi đó, tế bào sẽ tự tạo ra protein mục tiêu, giúp hệ miễn dịch nhận diện và sẵn sàng phản ứng. Bà ví cơ chế này như “con ngựa thành Troy” âm thầm đưa “bản thiết kế” của vi rút vào cơ thể để kích hoạt hàng rào bảo vệ.
Khi đại dịch bùng phát, nền tảng tích lũy suốt nhiều năm đã cho thấy giá trị. Ngày 11/1/2020, nhóm nhận được dữ liệu đầu tiên về vi rút mới. Chỉ 2 ngày sau, thiết kế vắc xin đã hoàn tất. 9 ngày sau thử nghiệm tiền lâm sàng đầu tiên, các nhà nghiên cứu đã có tín hiệu về khả năng kích thích miễn dịch.
Loại vắc xin Oxford/AstraZeneca COVID-19 ra đời không chỉ nhờ tốc độ, mà còn nhờ một điều hiếm có là sự hợp tác không rào cản. Đằng sau đó là những tháng ngày làm việc không ngừng nghỉ: thiếu ngủ, xa gia đình, lặp lại guồng quay “đi làm – về nhà – rồi lại tiếp tục”. Nhưng điều giữ bà tiến về phía trước không phải là áp lực, mà là ý nghĩa khi mỗi bước tiến đều có thể cứu sống con người.
Tuy nhiên, thách thức không chỉ đến từ vi rút, mà còn từ tin giả và sự hoài nghi. Giáo sư Lambe nhấn mạnh khoa học không chỉ cần đúng, mà còn cần được truyền đạt đúng. Với những người còn băn khoăn, điều quan trọng không phải là tranh luận bằng số liệu, mà là lắng nghe bằng sự thấu cảm.
Đại dịch COVID-19 đã để lại một bài học lớn: thế giới không thể chờ đến khi khủng hoảng xảy ra mới chuẩn bị. Theo bà, câu hỏi không còn là “nếu”, mà phải là “khi điều đó xảy ra, chúng ta đã sẵn sàng chưa?” Và vì thế, đầu tư cho khoa học, đặc biệt là vắc xin không chỉ là lựa chọn, mà là trách nhiệm cho tương lai.
Phó Giáo sư tại Trung tâm Di truyền học con người Wellcome Trust, Khoa Y Nuffield, Đại học Oxford (Vương quốc Anh)
Nghiên cứu và giảng dạy học thuật
Chức vụ hiện tại tại Đại học Oxford
Nhà sinh học hàng đầu thế giới, với công trình phát triển vắc xin COVID-19 cứu sống hàng triệu người
Hành trình khoa học của bà trải dài từ Đại học Cambridge đến Đại học Oxford, nơi bà không ngừng mở rộng nghiên cứu từ cấp độ di truyền đến biểu sinh, từng bước giải mã cách tế bào duy trì và kiểm soát bộ gen.
Nhưng dấu ấn lớn nhất của bà không chỉ nằm ở phòng thí nghiệm. Trong đại dịch COVID-19, bà là thành viên nòng cốt của Viện Jenner, cùng GS Sarah Gilbert và các cộng sự phát triển vắc xin Oxford/AstraZeneca COVID-19 dựa trên nền tảng vi rút adeno đã được chuẩn bị từ trước cho các dịch MERS và SARS.
Chỉ trong thời gian ngắn, từ thiết kế đến thử nghiệm và triển khai, loại vắc xin này đã được phê duyệt và cung ứng hơn 3 tỷ liều trên toàn cầu, góp phần cứu sống hàng triệu người. Không dừng lại ở nghiên cứu, bà còn đồng tác giả cuốn sách Vaxxers, kể lại hành trình khoa học đầy thử thách nhưng cũng tràn đầy hy vọng.
Năm 2022, bà được Đại học Bath trao bằng tiến sĩ kỹ thuật danh dự, ghi nhận bà là “nhà sinh học hàng đầu thế giới” với công trình phát triển vắc xin COVID-19 đã góp phần cứu sống hàng triệu người. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp to lớn của bà đối với khoa học và sức khỏe cộng đồng toàn cầu.
Chuyên gia về Phát triển Quốc tế và Y tế, Giám đốc Chương trình Thạc sĩ Y tế quốc tế và Y học Nhiệt đới, Khoa Y Nuffield, Đại học Oxford (Vương quốc Anh)
Nghiên cứu và giảng dạy học thuật
Chức vụ hiện tại tại Đại học Oxford:
3.GIẢI THƯỞNG
VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM ANH
