Trong nghiên cứu khoa học, việc xây dựng câu hỏi nghiên cứu định tính chuẩn xác chính là nền tảng để khai thác bản chất và ý nghĩa của hiện tượng. Bạn đã thực sự hiểu câu hỏi nghiên cứu định tính là gì và làm sao để đặt câu hỏi vừa mang tính mở, vừa giữ vững trọng tâm đề tài hay chưa? Hãy cùng Viện Nghiên cứu Tâm Anh tìm hiểu để làm chủ kỹ năng quan trọng này.

câu hỏi nghiên cứu định tính

Câu hỏi nghiên cứu định tính là gì?

Câu hỏi nghiên cứu định tính là thuật ngữ chỉ các câu hỏi mở, có tính chất khám phá, nhằm tìm hiểu về hành vi, động cơ, trải nghiệm hoặc góc nhìn của con người trong một bối cảnh cụ thể. Thay vì đo lường bằng con số hay kiểm định giả thuyết, câu hỏi định tính tập trung trả lời cho các thắc mắc “như thế nào” (how) và “tại sao” (why) nhằm khám phá, mô tả hoặc giải thích một hiện tượng cụ thể.

Trong nghiên cứu khoa học xã hội, giáo dục, tâm lý học và y tế cộng đồng, việc đặt câu hỏi nghiên cứu trong nghiên cứu định tính đóng vai trò là kim chỉ nam cho toàn bộ quá trình thu thập và phân tích dữ liệu. Một câu hỏi được thiết kế tốt giúp định hình phạm vi nghiên cứu, lựa chọn đối tượng khảo sát phù hợp và tạo điều kiện cho các phát hiện mới mẻ mang tính đào sâu bản chất.

Để hiểu rõ hơn về tính chất của dạng câu hỏi này, hãy cùng xem bảng so sánh nhanh giữa câu hỏi nghiên cứu định tính và câu hỏi nghiên cứu định lượng dưới đây:

Tiêu chí so sánh

Câu hỏi nghiên cứu định tính

Câu hỏi nghiên cứu định lượng

Mục đích cốt lõi

Khám phá, hiểu sâu trải nghiệm, ý nghĩa, động cơ và bối cảnh xã hội.

Đo lường, kiểm định giả thuyết, tìm mối quan hệ nhân quả hoặc tần suất.

Loại dữ liệu

Chủ quan, mang tính mô tả, dựa trên văn bản hoặc lời nói

Khách quan, đo lường được, dựa trên số liệu

Định dạng câu hỏi

Thường là câu hỏi mở, có tính linh hoạt cao

Thường là câu hỏi đóng, trắc nghiệm, câu hỏi đánh giá dựa trên thang điểm

Từ khóa thường sử dụng

Thường bắt đầu bằng “Thế nào”, “Tại sao”, “Bằng cách nào”, “Trải nghiệm gì”…

Thường bắt đầu bằng “Có bao nhiêu”, “Mức độ nào”, “Có mối liên hệ giữa…”…

Tính linh hoạt

Linh hoạt, có thể điều chỉnh và cải tiến trong quá trình thu thập dữ liệu.

Cố định, nghiêm ngặt, không thay đổi sau khi đã phê duyệt thiết kế.

Đầu ra kỳ vọng

Mô tả chi tiết bằng chữ viết, hình ảnh, chủ đề (themes), mô hình lý thuyết.

Dữ liệu số, chỉ số thống kê, độ tin cậy p-value, bảng biểu định lượng.

Hai khái niệm cốt lõi trong câu hỏi nghiên cứu định tính

Khi tìm hiểu sâu về các câu hỏi nghiên cứu định tính, nhà nghiên cứu cần nắm vững hai khái niệm lý thuyết quan trọng đóng vai trò trụ cột trong việc định hình câu hỏi: Hiện tượng trung tâm và Các quá trình mới nổi.

1. Hiện tượng trung tâm (Central Phenomenon)

Hiện tượng trung tâm là khái niệm, ý tưởng hoặc trải nghiệm cốt lõi mà nghiên cứu muốn khám phá và thấu hiểu. Khác với nghiên cứu định lượng vốn phân tách các biến số độc lập và phụ thuộc, nghiên cứu định tính tập trung vào duy nhất một hiện tượng trung tâm để tìm hiểu tất cả các khía cạnh phức tạp xung quanh nó. Việc xác định rõ hiện tượng trung tâm giúp cách đặt câu hỏi nghiên cứu định tính không bị lan man hay chệch hướng.

Ví dụ: hiện tượng trung tâm có thể là “quá trình thích nghi của y bác sĩ của các bác sĩ khi chuyển đổi sang sử dụng hệ thống hồ sơ bệnh án điện tử”, “quá trình thích ứng với văn hóa doanh nghiệp của nhân viên mới”, hoặc “sự dịch chuyển nhận thức thương hiệu của khách hàng Gen Z”.

Khi phát biểu câu hỏi, hiện tượng này phải được nêu rõ ràng, đóng vai trò là trọng tâm của toàn bộ cuộc phỏng vấn hoặc quan sát.

2. Các quá trình mới nổi (Emergent Process)

Các quá trình mới nổi phản ánh tính chất linh hoạt và mở của thiết kế nghiên cứu định tính. Trong quá trình tương tác thực địa, nhà nghiên cứu có thể phát hiện ra những yếu tố, góc nhìn hoặc chủ đề mới mà trước đó chưa từng dự đoán. Tính chất “mới nổi” cho phép câu hỏi về nghiên cứu định tính được tinh chỉnh, mở rộng hoặc bổ sung để thích ứng với nguồn thông tin thực tế thu thập từ người tham gia.

Điều này có nghĩa là câu hỏi nghiên cứu trong nghiên cứu định tính không phải là một bộ khuôn mẫu đóng kín. Ngược lại, nó là một công cụ linh động, cho phép nhà nghiên cứu men theo dòng chảy thông tin của người tham gia để phát hiện những tri thức chiều sâu chưa từng được khai phá.

câu hỏi nghiên cứu định tính​

Khác với nghiên cứu định lượng, thiết kế câu hỏi định tính luôn giữ tính linh hoạt (quá trình mới nổi) để mở rộng các phát hiện mới ngoài dự đoán

Các loại câu hỏi nghiên cứu định tính phổ biến

Dựa trên mục tiêu cụ thể của từng đề tài, nhà nghiên cứu có thể áp dụng linh hoạt các câu hỏi về nghiên cứu định tính thuộc 8 phân loại phổ biến sau đây:

Mục đích của loại câu hỏi này là thu thập bức tranh toàn cảnh, chi tiết về một hiện tượng, sự kiện hoặc nhóm đối tượng cụ thể mà không can thiệp hay đưa ra nhận định trước. Câu hỏi giúp tái hiện lại bối cảnh một cách chân thực nhất.

Ví dụ: Những thách thức hằng ngày mà các nhà quản lý dự án y tế gặp phải khi triển khai chiến dịch cộng đồng là gì? Nhân viên trong các tổ chức chăm sóc sức khỏe mô tả thế nào về sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống của họ trong những đợt cao điểm?

Được sử dụng khi đề tài nghiên cứu về một vấn đề còn khá mới mẻ, ít có tài liệu tiền lệ. Câu hỏi khám phá mở ra những góc nhìn sơ khởi và giúp nhận diện các chủ đề quan trọng.

Ví dụ: Bệnh nhân cao tuổi nhìn nhận như thế nào về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong chẩn đoán hình ảnh ban đầu? Những yếu tố nào đang định hình niềm tin của công chúng đối với các bài báo cáo công bố kết quả thử nghiệm lâm sàng mới?

Loại câu hỏi này tập trung tìm hiểu các nguyên nhân sâu xa, lý do cốt lõi hoặc cơ chế đằng sau một hành vi, quyết định hay hiện tượng xã hội.

Ví dụ: Tại sao một số khóa đào tạo y khoa liên tục (CME) lại thu hút được sự tham gia đông đảo của các bác sĩ trẻ, trong khi số khác lại không? Sự khác biệt về văn hóa vùng miền ảnh hưởng như thế nào đến phong cách làm việc nhóm trong các viện nghiên cứu đa quốc gia?

Được thiết kế để xem xét sự tương đồng, khác biệt hoặc điểm giao thoa về trải nghiệm, quan điểm giữa hai hay nhiều nhóm đối tượng, bối cảnh khác nhau.

Ví dụ: Trải nghiệm làm việc từ xa của nhân viên khối sáng tạo khác biệt như thế nào so với nhân viên khối hành chính nhân sự?

Tập trung vào sự biến đổi, các giai đoạn tiến triển hoặc hành trình phát triển của một sự việc theo thời gian.

Ví dụ: Trải nghiệm sử dụng dịch vụ chăm sóc khách hàng giữa bệnh viện công và bệnh viện tư nhân khác nhau như thế nào dưới góc nhìn của sản phụ?

Hướng vào cảm xúc, nhận thức cá nhân và ý nghĩa sống mà đối tượng nghiên cứu gán cho một sự kiện hoặc trải nghiệm sống cụ thể.

Ví dụ: Bệnh nhân vượt qua ung thư trải nghiệm cảm xúc và tinh thần như thế nào trong giai đoạn tái hòa nhập cuộc sống hàng ngày? Trải nghiệm của những nhà khoa học nữ khi đảm nhận vai trò lãnh đạo trong một môi trường nghiên cứu truyền thống là gì?

Nhằm tìm hiểu hiệu quả, giá trị hoặc tác động của một chương trình, chính sách, chiến dịch dưới góc nhìn định tính của những người trong cuộc.

Ví dụ: Sinh viên đánh giá như thế nào về tính hữu ích của chương trình mentor đồng đẳng trong năm nhất đại học?

Khám phá kỳ vọng, mong muốn hoặc dự báo của đối tượng tham gia về xu hướng tiến triển của một hiện tượng trong tương lai.

Ví dụ: Những thay đổi trong chính sách tài trợ nghiên cứu khoa học có khả năng tác động ra sao đến định hướng đề tài của các viện nghiên cứu? Sự phát triển của y tế từ xa có thể tái định hình sự kỳ vọng của bệnh nhân về dịch vụ chăm sóc ngoại trú trong 5 năm tới như thế nào?

bảng câu hỏi trong nghiên cứu định tính

Tùy thuộc vào mục tiêu đề tài, nhà nghiên cứu có thể áp dụng linh hoạt 8 loại câu hỏi nghiên cứu định tính phổ biến để thu thập dữ liệu chuyên sâu

Các bước xây dựng câu hỏi nghiên cứu định tính

Đặt câu hỏi là một trong những khâu đầu tiên của quy trình nghiên cứu khoa học, bởi mọi bước thiết kế và thu thập dữ liệu phía sau đều bám theo câu hỏi này. Để đặt câu hỏi nghiên cứu định tính vừa đảm bảo tính khoa học vừa giàu giá trị khám phá, nhà nghiên cứu nên tuân thủ quy trình 5 bước bài bản sau:

1. Xác định chủ đề nghiên cứu

Bắt đầu từ một lĩnh vực rộng mà bạn quan tâm hoặc nhận thấy còn khoảng trống tri thức. Hãy xem xét các tài liệu hiện có, các báo cáo hoặc quan sát thực tế để tìm ra những khoảng trống thông tin. Chủ đề cần có tính thực tiễn và khả thi để triển khai thu thập dữ liệu định tính.

2. Thu hẹp trọng tâm nghiên cứu

Từ chủ đề rộng, khoanh vùng lại một khía cạnh cụ thể. Việc thu hẹp giúp cách đặt câu hỏi nghiên cứu định tính tập trung chính xác vào đối tượng và bối cảnh cần khảo sát, tránh hiện tượng câu hỏi quá chung chung.

3. Xem xét mục đích nghiên cứu

Xác định rõ bạn muốn đạt được điều gì sau nghiên cứu này: Mô tả một hiện tượng, giải thích nguyên nhân, hay xây dựng một khung lý thuyết mới? Mục đích nghiên cứu sẽ quyết định động từ khởi đầu của câu hỏi (ví dụ: “Khám phá…”, “Hiểu rõ…”, “Mô tả…”).

4. Hình thành câu hỏi nghiên cứu

Dựa trên trọng tâm và mục đích, người làm nghiên cứu cần soạn thảo hệ thống các câu hỏi. Sử dụng các cấu trúc câu hỏi mở, đưa hiện tượng trung tâm và đối tượng tham gia vào câu hỏi. Luôn rà soát để đảm bảo không vi phạm các lỗi như câu hỏi đóng (Có/Không) hay câu hỏi dẫn dắt.

5. Đảm bảo sự phù hợp với phương pháp luận nghiên cứu

Kiểm tra xem câu hỏi có thực sự tương thích với định hướng phương pháp luận định tính đã chọn hay không.

bảng câu hỏi nghiên cứu định tính

Tuân thủ các bước xây dựng câu hỏi giúp đảm bảo tính logic, khoa học và tương thích cao nhất với phương pháp luận nghiên cứu đã chọn

Cách viết câu hỏi nghiên cứu định tính

Một hệ thống bảng câu hỏi nghiên cứu định tính hoàn chỉnh thường được cấu trúc thành hai tầng: Câu hỏi trung tâm và các Câu hỏi phụ.

1. Câu hỏi trung tâm

Câu hỏi trung tâm là câu hỏi bao trùm nhất, phản ánh mục tiêu cao nhất của đề tài đề ra. Cấu trúc chuẩn để viết câu hỏi trung tâm thường tuân theo công thức:

[Từ hỏi mở] + [hiện tượng trung tâm] + [đối tượng tham gia] + [bối cảnh/không gian nghiên cứu]?

Ví dụ: Các bác sĩ tâm lý (đối tượng) mô tả trải nghiệm áp lực công việc và hội chứng kiệt sức (hiện tượng trung tâm) tại các bệnh viện công lập ở TP.HCM (bối cảnh) như thế nào (từ hỏi)? Trải nghiệm thực tế (hiện tượng trung tâm) của bệnh nhân (đối tượng) khi quyết định tham gia thử nghiệm lâm sàng VISTA-1 diễn ra như thế nào (từ hỏi) tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (bối cảnh)?

2. Câu hỏi phụ

Các câu hỏi phụ chia nhỏ câu hỏi trung tâm thành các khía cạnh chi tiết hơn để thu thập dữ liệu toàn diện. Thông thường một nghiên cứu có từ 3 đến 5 câu hỏi phụ.

Ví dụ:

  1. Yếu tố nào trong môi trường làm việc tại bệnh viện đóng vai trò tác động lớn nhất đến tâm lý bác sĩ?
  2. Bác sĩ áp dụng những chiến lược cá nhân nào để ứng phó với tình trạng căng thẳng kéo dài?
  3. Bối cảnh đại dịch đã làm thay đổi nhận thức của bác sĩ về nghề nghiệp ra sao?

Lưu ý khi viết câu hỏi nghiên cứu định tính

Khi tiến hành thiết kế nội dung, nhà nghiên cứu cần đặc biệt lưu tâm đến 4 nguyên tắc kỹ thuật quan trọng sau:

các câu hỏi về nghiên cứu định tính

Sử dụng khéo léo câu hỏi thăm dò (probing questions) giúp gợi mở thông tin hiệu quả, tạo điều kiện cho người tham gia tự do chia sẻ mà không bị định hướng góc nhìn

VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM ANH

Việc làm chủ kỹ năng thiết kế câu hỏi nghiên cứu định tính là yếu tố quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và giá trị khoa học của toàn bộ đề tài. Một bộ câu hỏi sắc bén, rõ ràng và giàu tính khám phá sẽ giúp nhà nghiên cứu bóc tách các tầng ý nghĩa sâu sắc đằng sau các hiện tượng xã hội phức tạp. Hy vọng hướng dẫn chi tiết trên sẽ giúp bạn dễ dàng xây dựng câu hỏi nghiên cứu định tính chuẩn xác, làm nền tảng phát triển bộ công cụ thu thập dữ liệu chất lượng cho các dự án nghiên cứu và công trình học thuật của mình.