Thế nào là nghiên cứu khoa học? Đây là câu hỏi tưởng đơn giản nhưng lại dễ bị hiểu sai. Nhiều người nhầm nghiên cứu với việc tìm tài liệu rồi tổng hợp, hoặc cho rằng chỉ phòng thí nghiệm mới gọi là nghiên cứu. Thực tế, đây là một hoạt động có phương pháp, có mục tiêu, có kiểm chứng. Mục đích cuối cùng là tạo ra tri thức mới hoặc tạo ra giải pháp có thể áp dụng trong đời sống. Trong y khoa, nghiên cứu còn là nền tảng để hình thành bằng chứng, cải tiến chẩn đoán – điều trị và bảo đảm an toàn cho người bệnh.

nghiên cứu khoa học là gì

Nghiên cứu khoa học là gì?

Nghiên cứu khoa học (Scientific Research) là quá trình tìm tòi, khám phá, phát hiện bản chất sự vật, hiện tượng, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy; hoặc sáng tạo ra các giải pháp mới để tác động và cải thiện thực tiễn. Đây là hoạt động nhận thức có tính hệ thống, khách quan, được thực hiện theo một quy trình chặt chẽ để đạt được tri thức đáng tin cậy. Quá trình này luôn đòi hỏi sự khách quan (dựa trên bằng chứng), hệ thống (tuân thủ quy trình) và có khả năng tái kiểm chứng (người khác có thể lặp lại để xác nhận kết quả).

Trong các tài liệu học thuật quốc tế, “research” thường được nhấn mạnh ở 2 yếu tố: tính hệ thống và tính khái quát hóa. Ví dụ, định nghĩa trong Common Rule (Mỹ) mô tả research là một “systematic investigation… designed to develop or contribute to generalizable knowledge” (điều tra có hệ thống… nhằm tạo ra, đóng góp tri thức có thể khái quát). (1)

Từ cách hiểu đó, mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu thường rơi vào một (hoặc kết hợp) các hướng:

thế nào là nghiên cứu khoa học

Nghiên cứu khoa học là quá trình thu thập dữ liệu – phân tích – kiểm chứng bằng phương pháp chuẩn hóa, nhằm tạo ra bằng chứng khách quan phục vụ chẩn đoán, điều trị và cải tiến thực hành lâm sàng.

Nghiên cứu khoa học để làm gì?

Vì xã hội luôn cần trả lời 3 nhóm câu hỏi lớn: (1) Có gì đang xảy ra; (2) Vì sao xảy ra; (3) Làm gì để cải thiện. Nghiên cứu cung cấp cách trả lời có bằng chứng, giảm phụ thuộc vào cảm tính hoặc kinh nghiệm cá nhân.

Nghiên cứu khoa học không chỉ là một quá trình học thuật mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển của toàn xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực y khoa và chăm sóc sức khỏe. Trong y khoa, vai trò này càng rõ: một quyết định lâm sàng tốt cần nền tảng bằng chứng; một can thiệp mới cần được đánh giá an toàn – hiệu quả; và các thử nghiệm lâm sàng cần tuân thủ chuẩn mực quốc tế để bảo vệ người tham gia và bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu.

Vai trò, tác dụng và lợi ích của nghiên cứu khoa học có thể được tóm gọn qua các mục tiêu sau:

1. Khám phá, mở mang các nguồn tri thức mới

Mục tiêu căn bản nhất của nghiên cứu là mở rộng ranh giới của sự hiểu biết. Hoạt động này giúp chúng ta đi sâu vào bản chất của các hiện tượng chưa được biết đến, tìm ra các quy luật mới, từ đó xây dựng nền tảng tri thức vững chắc cho các thế hệ tiếp theo. Việc khám phá các tri thức mới là tiền đề cho mọi sự sáng tạo và ứng dụng về sau:

2. Giải thích, dự đoán hiện tượng

Nghiên cứu khoa học cung cấp các khuôn khổ lý thuyết và mô hình thực nghiệm để giải thích tại sao các sự vật, hiện tượng lại xảy ra theo cách chúng ta quan sát. Khi đã hiểu rõ nguyên nhân và cơ chế, chúng ta có thể dự đoán được kết quả của các sự kiện trong tương lai.

3. Ứng dụng thực tiễn vào xã hội (y khoa, kỹ thuật, công nghệ…).

Đây là bước cuối cùng và mang tính quyết định, biến tri thức thành hành động. Các kết quả nghiên cứu được ứng dụng để giải quyết các vấn đề cấp bách của xã hội, cải thiện đời sống con người. Trong lĩnh vực y tế, nghiên cứu khoa học đóng vai trò tối thượng, là nền tảng của y học dựa trên bằng chứng (Evidence-Based Medicine).

ứng dụng của nghiên cứu khoa học

Tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh, các nghiên cứu y sinh học tập trung vào việc áp dụng các công nghệ tiên tiến như liệu pháp gen, tế bào gốc hoặc phẫu thuật robot để tối ưu kết quả điều trị.

Nghiên cứu dẫn đến sự ra đời của các công nghệ đột phá, định hình lại cách chúng ta sống:

Tóm lại, nghiên cứu khoa học là nền tảng cốt lõi để tiến bộ, đảm bảo rằng các quyết định và hành động của chúng ta dựa trên sự thật và logic, chứ không phải dựa trên suy đoán hay định kiến.

Tìm hiểu phân loại nghiên cứu khoa học hiện nay

Để hiểu rõ hơn về thế nào là nghiên cứu khoa học, việc phân loại giúp chúng ta nhận diện được mục đích, phương pháp và phạm vi của từng loại hình nghiên cứu, từ đó lựa chọn cách tiếp cận phù hợp cho vấn đề cần giải quyết.

1. Phân loại theo mục đích

Phân loại này tập trung vào mục tiêu cuối cùng mà hoạt động nghiên cứu muốn đạt được, tạo thành chu trình chuyển giao tri thức từ lý thuyết đến thực tiễn.

1.1 Nghiên cứu Cơ bản (Basic Research/Fundamental Research)

1.2 Nghiên cứu Ứng dụng (Applied Research)

1.3 Nghiên cứu triển khai (Developmental research/Experimental development)

2. Phân loại theo nhóm chức năng

Phân loại theo chức năng tập trung vào bản chất của câu hỏi nghiên cứu và vai trò của nghiên cứu đó trong việc xử lý thông tin.

2.1 Nghiên cứu mô tả (Descriptive research)

2.2 Nghiên cứu giải thích (Explanatory research)

2.3 Nghiên cứu dự báo (Predictive research)

2.4 Nghiên cứu sáng tạo (Creative research)

3. Phân loại theo phương pháp

Cách phân loại này dựa trên phương pháp thu thập, phân tích dữ liệu và cách tiếp cận tri thức.

3.1 Nghiên cứu định tính (Qualitative research)

3.2 Nghiên cứu định lượng (Quantitative research)

3.3 Nghiên cứu hỗn hợp (Mixed methods research)

Kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng trong một nghiên cứu duy nhất để khai thác tối đa ưu điểm của cả 2 (ví dụ: định tính để xây thang đo, rồi định lượng để kiểm định; hoặc định lượng ra kết quả, rồi định tính để lý giải “vì sao”), mang lại góc nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về vấn đề nghiên cứu.

báo cáo viên trình bày nghiên cứu tại hội nghị

Báo cáo viên trình bày “đối tượng và phương pháp nghiên cứu” tại Hội nghị Khoa học thường niên 2025 diễn ra tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh

4. Phân loại theo lĩnh vực

Đây là cách phân loại dựa trên đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phản ánh các ngành khoa học khác nhau. Có thể tóm tắt theo bảng sau:

Lĩnh vực Đối tượng nghiên cứu chính
Khoa học Tự nhiên Nghiên cứu các quy luật của tự nhiên (Vật lý, Hóa học, Sinh học, Thiên văn học, Địa chất).
Khoa học Xã hội Nghiên cứu về con người, hành vi, tổ chức xã hội và văn hóa (Kinh tế, Xã hội học, Tâm lý học, Giáo dục học).
Khoa học Kỹ thuật Ứng dụng khoa học tự nhiên để thiết kế, xây dựng và phát triển các công nghệ, máy móc, và quy trình (Cơ khí, Điện tử, Công nghệ thông tin).
Khoa học Y sinh Nghiên cứu về cơ thể sống, sức khỏe, bệnh tật và điều trị (Y học lâm sàng, Dược học, Sinh học phân tử, Công nghệ sinh học).
Khoa học Nhân văn Nghiên cứu về lịch sử, ngôn ngữ, triết học, nghệ thuật và văn học, tập trung vào trải nghiệm và di sản của con người.

Quy trình 7 bước tiêu biểu của hoạt động nghiên cứu khoa học

Để đảm bảo tính khách quan và đáng tin cậy, hoạt động nghiên cứu khoa học phải tuân theo một quy trình có hệ thống và chặt chẽ. Mặc dù có thể có các biến thể, nhưng quy trình 7 bước sau đây là mô hình cơ bản được áp dụng rộng rãi trong hầu hết các lĩnh vực, từ khoa học tự nhiên đến khoa học xã hội và y sinh.

Lưu ý: trong thực tế, các bước có thể chồng chéo và được điều chỉnh thứ tự tùy mục tiêu nghiên cứu.

Những sai lầm thường gặp

Mặc dù nghiên cứu khoa học tuân thủ một quy trình nghiêm ngặt, nhưng các nhà nghiên cứu vẫn có thể mắc phải những sai lầm phổ biến, làm ảnh hưởng đến tính hợp lệ, độ tin cậy và khả năng ứng dụng của kết quả, như:

VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM ANH

Nghiên cứu khoa học là con đường có phương pháp để tạo ra tri thức đáng tin cậy và giải pháp hữu ích cho đời sống. Khi hiểu đúng, nắm rõ quy trình và các sai lầm thường gặp, bạn sẽ thiết kế đề tài chặt chẽ hơn, dữ liệu sạch hơn và kết luận có giá trị hơn. Trong y khoa, nghiên cứu còn giúp nâng chuẩn thực hành dựa trên bằng chứng và tối ưu an toàn cho người bệnh. Với định hướng hợp tác và phát triển hoạt động nghiên cứu, Viện Nghiên cứu Tâm Anh là một trong những đầu mối thúc đẩy hệ sinh thái nghiên cứu – đào tạo – ứng dụng trong lĩnh vực sức khỏe.