Khi thực hiện nghiên cứu khoa học, việc đầu tiên là lựa chọn phương pháp phù hợp, thường theo hai hướng chính: nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ sự khác biệt giữa hai phương pháp này cũng như cách áp dụng trong từng trường hợp.

nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm

So sánh điểm khác biệt giữa nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm

Sự khác biệt cốt lõi giữa hai phương pháp này bao gồm:

Tiêu chí Nghiên cứu thực nghiệm Nghiên cứu phi thực nghiệm
Đặc điểm chính Chủ động thay đổi một (hoặc nhiều) yếu tố theo kế hoạch, để xem điều đó ảnh hưởng đến đối tượng nghiên cứu ra sao. Tuyệt đối không can thiệp, chỉ ghi nhận những gì đang diễn ra trong tự nhiên.
Đối tượng nghiên cứu Phân bổ ngẫu nhiên (thực nghiệm đích thực) hoặc không ngẫu nhiên (giả thực nghiệm) các cá nhân vào các điều kiện can thiệp. Lựa chọn các cá nhân từ một quần thể tự nhiên để tiến hành khảo sát.
Cách thu thập dữ liệu Áp dụng một phương pháp mới cho một nhóm và nhóm kia thì không, sau đó so sánh kết quả của cả hai nhóm.

Ví dụ: Cho nhóm A uống thuốc, nhóm B không uống, rồi xem bệnh tình ai giảm).

 Dùng bảng câu hỏi khảo sát, phỏng vấn hoặc xem lại hồ sơ để gom nhặt dữ liệu số học từ hiện trường.
Kiểm soát điều kiện Rất nghiêm ngặt. Giữ cố định mọi yếu tố môi trường xung quanh (cô lập tác động) để đảm bảo sự công bằng tuyệt đối. Rất khó kiểm soát. Vì để mọi thứ diễn ra tự nhiên nên rất dễ bị các yếu tố bên ngoài làm nhiễu kết quả.
Mục tiêu chính Trả lời câu hỏi: Một sự can thiệp cụ thể có thực sự tạo ra kết quả hay không? Trả lời câu hỏi: Thực trạng đang diễn ra thế nào? Có xu hướng hoặc sự tương quan nào không?
Khả năng kiểm định Đi xa hơn giới hạn của khảo sát để chốt hạ và giải quyết dứt điểm các mối quan hệ Nhân – Quả. Chỉ dừng lại ở việc kiểm tra lý thuyết, không thể kết luận chắc chắn nguyên nhân gốc rễ.
Ưu điểm Loại bỏ được sự thiên vị và các lời giải thích thay thế, mang lại bằng chứng khoa học có sức nặng nhất. Rất dễ làm trên diện rộng (hàng ngàn người) và phản ánh chân thực các đặc điểm của cộng đồng.
Nhược điểm Rất khó làm và phức tạp. Đôi khi phải tạo “câu chuyện ngụy tạo” che giấu mục đích nên dễ vướng mắc đạo đức. Không loại bỏ được các yếu tố gây nhiễu, dễ bị đánh lừa bởi những mối liên hệ nhân quả ảo.

Các ví dụ minh họa về sự khác nhau giữa nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm

Để dễ hình dung hơn, hãy cùng xem cách hai phương pháp này được áp dụng trong đời sống thực tế:

1. Trong lĩnh vực Y học

ví dụ giữa nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm

Việc hiểu rõ sự khác nhau giữa nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu phi thực nghiệm giúp các nhà nghiên cứu lựa chọn phương pháp phù hợp

2. Trong lĩnh vực Giáo dục

Một trường đại học ở Nha Trang muốn nghiên cứu về tình trạng sinh viên “Quay cóp trong giờ thi”.

ví dụ giữa nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu phi thực nghiệm

Nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu phi thực nghiệm được ứng dụng phổ biến trong lĩnh vực giáo dục

Mối quan hệ tương hỗ giữa nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm

Theo triết lý của John W. Creswell, hai phương pháp này không hề đối lập mà giống như một đôi bạn diễn ăn ý trong khoa học.

Thường thì nghiên cứu phi thực nghiệm (như các thiết kế khảo sát) sẽ đóng vai trò đi trước để dò đường. Nhờ các bài khảo sát thực trạng, nhà khoa học mới phát hiện ra các hiện tượng và hình thành nên giả thuyết (Ví dụ: Khảo sát thấy người hay uống cà phê thì bị mất ngủ). Tuy nhiên, khảo sát không bao giờ trả lời được triệt để câu hỏi nguyên nhân gốc rễ là gì.

Creswell nhấn mạnh rằng, để đi xa hơn những giới hạn của khảo sát và kết luận chắc chắn về luật nhân quả, ta bắt buộc phải dùng nghiên cứu thực nghiệm. Việc cô lập môi trường và chủ động can thiệp sẽ giúp ta tạo ra lớp bảo vệ chống lại sự thiên vị, từ đó chốt hạ xem giả thuyết ban đầu có đúng hay không.

quan hệ giữa nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm

Nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu phi thực nghiệm không tồn tại đối lập mà có mối quan hệ tương hỗ với nhau

VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM ANH

Tóm lại, nếu muốn quan sát toàn cảnh để tìm manh mối, hãy chọn thiết kế phi thực nghiệm. Còn nếu muốn khẳng định chắc nịch một nguyên nhân hay một giải pháp mới có mang lại kết quả tốt hay không, thực nghiệm chính là vũ khí tối thượng của bạn. Hiểu rõ nghiên cứu thực nghiệm và phi thực nghiệm khác nhau gì sẽ là chìa khóa để bạn vạch ra hướng đi đúng đắn và thành công nhất cho dự án khoa học của mình.