Ghép tế bào đảo tụy biến đổi gene không cần ức chế miễn dịch trong điều trị đái tháo đường type 1

Lần đầu tiên, một nghiên cứu trên người bệnh đái tháo đường type 1 ghi nhận thành công việc cấy ghép tế bào đảo tụy được chỉnh sửa gene, giúp mảnh ghép tránh bị đào thải bởi hệ miễn dịch. Nhờ đó, người bệnh không cần sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân, mở ra triển vọng mới cho y học tái tạo trong kiểm soát đường huyết an toàn.

Nghiên cứu mang tên “Sự sống sót của tế bào beta đồng loài được cấy ghép mà không cần ức chế miễn dịch” được công bố trên The New England Journal of Medicine ngày 4/8/2025. Đây là một trong những tạp chí y khoa uy tín nhất thế giới. Dự án do GS.BS Per-Ola Carlsson cùng các cộng sự tại Bệnh viện Đại học Uppsala (Thụy Điển), Bệnh viện Đại học Oslo (Na Uy) và tổ chức Sana Biotechnology phối hợp thực hiện. Đây là thử nghiệm lâm sàng Pha 1 đầu tiên trên người, với thời gian theo dõi chính kéo dài một năm nhằm đánh giá tính an toàn và chức năng chuyển hóa của tế bào ghép.

Nhằm liên tục cập nhật những bước tiến mới nhất của y học thế giới, Viện Nghiên cứu Tâm Anh giới thiệu bài viết tổng hợp và lược dịch về báo cáo khoa học này.

Đái tháo đường type 1 là bệnh mạn tính thường khởi phát ở thời thơ ấu hoặc tuổi vị thành niên. Người mắc bệnh này phải phụ thuộc vào insulin ngoại sinh suốt đời.

Dữ liệu lâm sàng bước đầu được thu thập trên một người bệnh là nam giới, 42 tuổi, mắc đái tháo đường type 1 suốt 37 năm. Trước can thiệp, tuyến tụy của người bệnh đã mất hoàn toàn chức năng, nồng độ C-peptide (chỉ số đo lường khả năng sản xuất insulin nội sinh) ở mức không thể phát hiện. Người bệnh phải tiêm 32 đơn vị insulin mỗi ngày nhưng mức đường huyết vẫn dao động liên tục và vượt xa ngưỡng an toàn, rủi ro biến chứng rất cao.

Người bệnh đã được cấy ghép 79,6 triệu tế bào đảo tụy biến đổi gene UP421 thông qua 17 mũi tiêm trực tiếp vào vùng cơ cẳng tay trái. Trong suốt 12 tuần đầu tiên, người bệnh được chụp cộng hưởng từ (MRI) định kỳ để theo dõi hình thái mảnh ghép, đồng thời thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu trên mẫu máu ngoại vi và huyết thanh. Kết quả cho thấy mảnh ghép không chỉ tồn tại mà còn tự tiết insulin đáp ứng với lượng đường, chỉ số C-peptide luôn giữ ở mức ổn định.

Đáng chú ý, hệ thống miễn dịch của người tham gia thử nghiệm không hề sinh ra phản ứng thải ghép tự nhiên đối với mảnh ghép này. Kết quả này có được nhờ nhóm nghiên cứu đã ứng dụng công nghệ CRISPR-Cas12b để loại bỏ kháng nguyên bạch cầu người (HLA), giúp tế bào ghép tránh được sự nhận diện từ hệ miễn dịch thích ứng. Song song đó, tế bào ghép được bổ sung gene giúp sản xuất lượng lớn protein CD47, đóng vai trò như lớp ngụy trang sinh học. Nhờ đó, mảnh ghép an toàn vượt qua sự nhận diện của các đại thực bào và tế bào diệt tự nhiên.

Dù chỉ ở bước đầu thử nghiệm trên người, phương pháp ghép tế bào đảo tụy biến đổi gene được kỳ vọng sẽ loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào thuốc ức chế miễn dịch mang độc tính, mang lại tiêu chuẩn an toàn mới cho các liệu pháp điều trị đái tháo đường type 1.

Việc mảnh ghép tồn tại mà không cần can thiệp ức chế miễn dịch đã góp phần giải quyết rào cản lớn của y học cấy ghép lâm sàng hiện đại. Theo quy chuẩn điều trị hiện nay, người bệnh được cấy ghép tế bào đảo tụy buộc phải sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch toàn thân, tiêu biểu như chất ức chế calcineurin, để ngăn cơ thể tấn công mảnh ghép. Tuy mang lại hiệu quả chống đào thải, các loại thuốc này kéo theo nhiều rủi ro nghiêm trọng như tăng nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, suy giảm chức năng thận và tạo điều kiện hình thành khối u ác tính.

Nỗ lực tìm kiếm giải pháp y học thế hệ mới này xuất phát từ gánh nặng thực tiễn của đái tháo đường, với khoảng 2.000 ca mắc mới mỗi năm chỉ tính riêng tại Thụy Điển. Các phương pháp tiêm insulin truyền thống chỉ có thể quản lý triệu chứng tạm thời chứ không giải quyết được “gốc rễ” căn bệnh. Mục tiêu của liệu pháp tế bào UP421 là khôi phục quá trình tổng hợp insulin tự nhiên một cách bền vững. Nhờ đó, người bệnh không cần tiêm insulin và uống thuốc chống thải ghép.

Đái tháo đường type 1 xảy ra khi hệ miễn dịch phá hủy các tế bào sản xuất insulin trong tuyến tụy.

Mặc dù phương pháp vẫn đang ở quy mô thử nghiệm ban đầu và sử dụng liều lượng tế bào thấp, kết quả đạt được đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng, chứng minh khả năng “tàng hình” của tế bào ghép trước hệ miễn dịch. Khám phá này tạo nền tảng để giới khoa học tiếp tục hoàn thiện và mở rộng quy mô nghiên cứu. Sau 1 năm đầu tiên, người bệnh sẽ bước vào giai đoạn theo dõi tiếp theo, kéo dài 14 năm dưới sự giám sát của các bác sĩ nghiên cứu, nhằm đánh giá toàn diện hiệu quả và độ an toàn của phương pháp điều trị mới.