Hiểu đúng gánh nặng bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ và chiến lược bảo vệ toàn diện

Hơn 70% ca nhập viện do virus hợp bào hô hấp (RSV) xảy ra trong 6 tháng đầu đời; phế cầu khuẩn chiếm tới khoảng 50% ca tử vong do nhiễm trùng hô hấp dưới ở trẻ dưới 5 tuổi; mỗi năm toàn cầu ghi nhận hàng trăm triệu ca mắc và hơn 2 triệu ca tử vong liên quan đến bệnh hô hấp. Những con số này cho thấy một thực tế rõ ràng: trẻ nhỏ đang đối mặt với “gánh nặng kép” từ virus và vi khuẩn ngay từ những tháng đầu đời, trong khi hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và vẫn tồn tại khoảng trống bảo vệ sớm.

Đây là các thông tin quan trọng được các chuyên gia, bác sĩ hàng đầu tại Việt Nam trong lĩnh vực nhi khoa, truyền nhiễm và tiêm chủng vắc xin chia sẻ tại Hội thảo khoa học: “Bước tiến mới trong phòng ngừa bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ” diễn ra ngày 23/04/2026, mở ra góc nhìn toàn diện từ gánh nặng bệnh tật đến các chiến lược dự phòng hiện đại, đa tầng và bắt đầu ngay từ trước khi trẻ chào đời. Sự kiện do Viện Nghiên cứu Tâm Anh phối hợp cùng Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh thực hiện, với sự đồng hành chuyên môn của Pfizer Việt Nam.

Hình ảnh minh họa: Bệnh viện Nhi Trung ương.

Trong nhiều thập kỷ qua, nhiễm trùng đường hô hấp dưới vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh nặng, nhập viện và tử vong ở trẻ nhỏ trên toàn cầu. Theo các phân tích dịch tễ học quy mô lớn từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ và các nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD), mỗi năm thế giới ghi nhận hàng trăm triệu ca nhiễm trùng hô hấp dưới, với hơn 2 triệu ca tử vong, trong đó trẻ dưới 5 tuổi chiếm tỷ trọng lớn nhất.

Trong đó, phế cầu khuẩn ước tính chiếm khoảng một nửa số ca tử vong do nhiễm trùng hô hấp dưới ở trẻ dưới 5 tuổi. Dữ liệu từ nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2021 cho thấy, dù đã có nhiều tiến bộ trong kiểm soát bệnh, mỗi năm thế giới vẫn ghi nhận khoảng 433 triệu ca nhiễm trùng hô hấp dưới và 2,18 triệu ca tử vong.

Trong khi đó, RSV được xác định là tác nhân virus hàng đầu gây viêm phổi ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, chiếm tới 98% số ca tử vong do viêm phổi ở trẻ em theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và liên quan đến khoảng 70% ca nhập viện ở trẻ dưới 6 tháng tuổi. Theo thống kê, RSV chiếm khoảng 31,2% các trường hợp viêm phổi do virus, vượt xa các tác nhân khác như Rhinovirus, hMPV, Parainfluenza hay Influenza.

Tại các quốc gia có thu nhập trung bình như Việt Nam, gánh nặng này càng trở nên rõ rệt khi điều kiện môi trường, mật độ dân cư, mức độ tiếp cận dịch vụ y tế và tỷ lệ tiêm chủng chưa đồng đều vẫn tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh lưu hành mạnh mẽ. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia y tế nhận định rằng: “Đã đến lúc cần một cách tiếp cận mới toàn diện hơn, sớm hơn và chính xác hơn trong phòng ngừa bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ”.

Virus và vi khuẩn gây bệnh hô hấp “đồng hành” với trẻ nhỏ ngay từ những tháng đầu đời

Mở đầu Hội thảo khoa học, Bác sĩ Trương Hữu Khanh – Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM đặt ra một vấn đề cốt lõi nhưng thường bị xem nhẹ trong nhận thức cộng đồng là trẻ nhỏ không đối diện với từng tác nhân gây bệnh riêng lẻ, mà là một hệ sinh thái vi sinh phức tạp, nơi virus và vi khuẩn cùng tồn tại, tương tác và cộng hưởng nguy cơ bệnh tật.

Ngay từ khi mới sinh, trẻ đã tiếp xúc với hàng loạt vi sinh vật trong môi trường sống, từ các virus như RSV, Rhinovirus đến các vi khuẩn như phế cầu (Streptococcus pneumoniae), Haemophilus influenzae hay tụ cầu vàng. Điều đáng lưu ý là hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh còn non nớt, chưa hoàn thiện cả về miễn dịch bẩm sinh lẫn miễn dịch thích ứng, khiến khả năng kiểm soát các tác nhân gây bệnh còn hạn chế.

Trong bức tranh tổng thể đó, RSV và phế cầu nổi lên như hai “trục chính” của gánh nặng bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy RSV là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng hô hấp dưới ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là viêm tiểu phế quản và viêm phổi do virus. Tỷ lệ nhập viện do RSV tập trung cao nhất ở trẻ từ 1 – 2 tháng tuổi và hơn 70% ca nhập viện xảy ra trong 6 tháng đầu đời. Đây là giai đoạn trẻ gần như chưa được bảo vệ đầy đủ bằng vắc xin.

Không chỉ dừng lại ở tỷ lệ mắc cao, RSV còn là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ dưới 1 tuổi, chỉ đứng sau một số bệnh truyền nhiễm lớn như sốt rét ở một số khu vực. Đáng chú ý, hơn 97% ca tử vong liên quan đến RSV xảy ra tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, phản ánh rõ sự bất bình đẳng trong tiếp cận các biện pháp dự phòng và điều trị.

Song song với RSV, phế cầu khuẩn tiếp tục là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do viêm phổi ở trẻ nhỏ. Dữ liệu từ nghiên cứu GBD cho thấy phế cầu chiếm khoảng một nửa số ca tử vong do nhiễm trùng hô hấp dưới ở trẻ dưới 5 tuổi.

Điểm đáng chú ý là hai tác nhân này không hoạt động độc lập. Nhiều bằng chứng khoa học đã chỉ ra rằng nhiễm virus (đặc biệt là RSV) có thể tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập và gây bệnh nặng hơn. Sự đồng nhiễm hoặc kế tiếp giữa virus và vi khuẩn làm gia tăng nguy cơ biến chứng, kéo dài thời gian nằm viện và tăng chi phí điều trị.

Tại Nha Trang, nghiên cứu cho thấy trẻ viêm phổi có đồng nhiễm virus như RSV hoặc cúm có tải lượng phế cầu cao gấp 15 lần so với trẻ không đồng nhiễm. Ở Thái Bình, 87% trẻ dưới 5 tuổi bị viêm phổi cộng đồng nhiễm cùng lúc nhiều tác nhân, trong đó RSV chiếm 24% và phế cầu 45%. Dữ liệu từ Bệnh viện Nhi đồng 1 cũng ghi nhận hơn 80% trẻ nhiễm RSV có kèm vi khuẩn, làm tăng rõ rệt nguy cơ phải điều trị hồi sức tích cực.

Chính vì vậy, việc chỉ tập trung vào một tác nhân riêng lẻ sẽ không đủ để giảm gánh nặng bệnh tật. Thay vào đó, cần một chiến lược phòng bệnh đa tác nhân, có khả năng bao phủ cả virus và vi khuẩn ngay từ giai đoạn sớm nhất.

RSV và Phế cầu khuẩn là hai tác nhân gây bệnh hô hấp nguy hiểm ở trẻ nhỏ, có thể tiến triển nhanh và gây biến chứng nặng, đe dọa sức khỏe và tính mạng nếu không được phòng ngừa kịp thời.

“Cửa sổ dễ tổn thương” và bước ngoặt từ chiến lược bảo vệ trước sinh

Một trong những phát hiện quan trọng được nhấn mạnh trong bài trình bày của ThS.BS Nguyễn Cảnh Chương, Giám đốc Trung tâm Đào tạo – chỉ đạo tuyến Bệnh viện Phụ sản Hà Nội là khái niệm “cửa sổ dễ tổn thương”. Theo Bác sĩ, đây là khoảng thời gian từ khi trẻ sinh ra đến những tháng đầu đời, khi hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và chưa kịp đáp ứng với lịch tiêm chủng cơ bản.

Đây chính là giai đoạn mà trẻ có nguy cơ cao nhất đối với các bệnh nhiễm trùng hô hấp nặng, đặc biệt là do RSV. Trong khi đó, nhiều loại vắc xin quan trọng chỉ bắt đầu được tiêm từ 2 tháng tuổi trở đi (sớm nhất từ 6 tuần tuổi), tạo ra một khoảng trống miễn dịch đáng kể.

Để giải quyết khoảng trống này, y học hiện đại đã chuyển hướng sang một chiến lược mang tính nền tảng: bảo vệ trẻ ngay từ trong bụng mẹ thông qua tiêm chủng cho phụ nữ mang thai. Cơ chế của chiến lược này dựa trên sinh lý miễn dịch tự nhiên: kháng thể IgG từ mẹ có thể truyền qua nhau thai sang thai nhi, giúp trẻ có sẵn miễn dịch thụ động ngay khi chào đời. Sau sinh, kháng thể IgA trong sữa mẹ tiếp tục đóng vai trò bảo vệ niêm mạc hô hấp và tiêu hóa.

Các tổ chức y tế uy tín như WHO, CDC và Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ đều khuyến cáo tiêm chủng trong thai kỳ như một biện pháp bảo vệ kép, vừa bảo vệ mẹ, vừa bảo vệ trẻ sơ sinh. Trong đó, vắc xin RSV cho phụ nữ mang thai được xem là một bước tiến mang tính đột phá. Các nghiên cứu lâm sàng pha 3 và dữ liệu thực tế đã cho thấy hiệu quả bảo vệ đáng kể, với khả năng giảm hơn 70% nguy cơ nhập viện do nhiễm trùng hô hấp dưới liên quan RSV ở trẻ trong 6 tháng đầu đời.

Tại Úc và Argentina, vắc xin RSV đã được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Quốc gia và cung cấp miễn phí cho phụ nữ mang thai đủ điều kiện. Thực tế triển khai cho thấy hiệu quả rõ rệt. Tại Úc, số ca nhiễm RSV ở trẻ nhỏ đã giảm gần 40%, từ 45.838 ca (tháng 2 – 5/2024) xuống còn 27.921 ca trong cùng kỳ năm sau. Tại Argentina, giảm 41% số ca nhiễm trùng hô hấp dưới do mọi nguyên nhân so với cùng kỳ năm trước. Tại Hoa Kỳ, các ước tính nếu đạt tỷ lệ bao phủ 100% ở phụ nữ mang thai, việc tiêm vắc xin phòng RSV có thể giúp ngăn ngừa khoảng 24.520 ca nhập viện và 47 ca tử vong mỗi năm ở trẻ dưới 1 tuổi.

Không chỉ hiệu quả, các dữ liệu an toàn cũng cho thấy không có sự gia tăng đáng kể các biến cố bất lợi nghiêm trọng ở cả mẹ và trẻ sơ sinh, củng cố niềm tin vào tính khả thi của chiến lược này trong thực hành lâm sàng.

Bên cạnh đó, các giải pháp dự phòng khác như kháng thể đơn dòng (như Nirsevimab hay Palivizumab) cũng góp phần tăng cường bảo vệ cho trẻ, đặc biệt là nhóm nguy cơ cao hoặc sinh non.

Những tiến bộ này cho thấy một sự chuyển dịch rõ rệt: từ “điều trị khi bệnh xảy ra” sang “phòng bệnh chủ động từ trước khi trẻ ra đời”.

Phụ nữ mang thai tiêm vắc xin Abrysvo (Pfizer) phòng RSV tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC.

Vai trò của vắc xin phế cầu thế hệ mới trong chiến lược đa tầng

Nếu RSV đại diện cho nhóm tác nhân virus, thì phế cầu là “trụ cột” trong nhóm vi khuẩn gây bệnh hô hấp. Theo TS.BS Nguyễn An Nghĩa – Phó khoa Nhiễm – Thần Kinh, Bệnh viện Nhi đồng I, TP.HCM, việc kiểm soát phế cầu đóng vai trò then chốt trong giảm gánh nặng viêm phổi và các biến chứng nghiêm trọng ở trẻ nhỏ.

Trong hơn một thập kỷ qua, vắc xin phế cầu cộng hợp (PCV) đã chứng minh hiệu quả vượt trội trên toàn cầu, giúp giảm mạnh các bệnh phế cầu xâm lấn như viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và viêm phổi nặng. Nhiều quốc gia ghi nhận mức giảm từ 57% đến gần 100% các ca bệnh do các tuýp huyết thanh nằm trong vắc xin.

Tuy nhiên, sự thay đổi phân bố tuýp huyết thanh theo thời gian đặt ra nhu cầu phát triển các thế hệ vắc xin mới với phổ bao phủ rộng hơn. Vắc xin phế cầu cộng hợp 20 (PCV20) là một trong những bước tiến đó, với khả năng bao phủ tới hơn 66,5% các tuýp gây bệnh ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn cầu, cao hơn rõ rệt so với PCV10 (10,7%), PCV13 (37,4%) hay PCV15 (44,5%) và thậm chí lên đến 87,2 – 94% trong một số nghiên cứu tại Việt Nam trong giai đoạn 2019 – 2022.

“Vắc xin liên hợp phế cầu còn góp phần giảm gánh nặng bệnh hô hấp nói chung”, TS.BS Nguyễn An Nghĩa nhấn mạnh và dẫn chứng nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng việc triển khai tiêm chủng phế cầu giúp giảm 47% tỷ lệ viêm phổi do mọi nguyên nhân và giảm 29% các ca liên quan đến RSV ở trẻ dưới 5 tuổi. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa virus và vi khuẩn trong bệnh lý hô hấp, đồng thời khẳng định hiệu quả cộng hưởng của chiến lược tiêm chủng.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là vắc xin phế cầu không thay thế vai trò của các biện pháp phòng RSV, nhưng lại góp phần giảm đáng kể gánh nặng bệnh hô hấp tổng thể, bao gồm cả các trường hợp viêm phổi liên quan đến virus. Do đó, chiến lược tối ưu không phải là lựa chọn giữa các biện pháp, mà là kết hợp chúng một cách hợp lý và khoa học.

Trẻ tiêm vắc xin Phế cầu cộng hợp tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC, phòng 20 tuýp vi khuẩn phế cầu nguy hiểm và lưu hành phổ biến hàng đầu hiện nay.

Hướng tới mô hình phòng bệnh toàn diện từ đơn lẻ sang tích hợp

Kết luận hội thảo, chủ tọa BS.CKI Bạch Thị Chính – Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC nhấn mạnh một thông điệp mang tính định hướng là “Phòng ngừa bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ cần được tiếp cận như một hệ thống liên tục, bắt đầu từ trước sinh và kéo dài xuyên suốt những năm đầu đời”. Theo đó, một chiến lược phòng bệnh hiệu quả cần bao gồm:

• Bảo vệ sớm từ thai kỳ thông qua tiêm chủng cho phụ nữ mang thai;
• Tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch cho trẻ, đặc biệt với các vắc xin phòng phế cầu;
• Ứng dụng các giải pháp dự phòng hiện đại như kháng thể đơn dòng cho nhóm nguy cơ cao;
• Tăng cường truyền thông và giáo dục sức khỏe, giúp cộng đồng hiểu đúng về nguy cơ và chủ động phòng bệnh.

Thông điệp cốt lõi được BS.CKI Bạch Thị Chính nhấn mạnh là: Không có một giải pháp đơn lẻ nào đủ để kiểm soát toàn bộ gánh nặng bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ. Chỉ khi kết hợp đa tầng, đa tác nhân và dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc, mới có thể giảm thiểu tối đa nguy cơ bệnh nặng, nhập viện và tử vong. Bác sĩ cũng khuyến nghị thai phụ và trẻ sơ sinh nên thăm khám và tư vấn tại các cơ sở y tế uy tín như Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh hoặc Hệ thống Tiêm chủng VNVC để được đánh giá tình trạng sức khỏe và chỉ định tiêm chủng phù hợp, đảm bảo an toàn và hiệu quả tối ưu trong việc phòng bệnh hô hấp.