Những sai lầm về sốt xuất huyết: Khuyến cáo phòng bệnh mới nhất cho cả gia đình

Nhiều thông tin quan trọng đã được các chuyên gia đầu ngành, bác sĩ đầu giàu kinh nghiệm chia sẻ tại hội thảo khoa học Hóa giải những sai lầm về sốt xuất huyết Dengue và phòng vệ cho cả gia đình diễn ra vào ngày 26/3/2026 tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội. Sự kiện do Viện Nghiên cứu Tâm Anh phối hợp cùng Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh thực hiện, hỗ trợ chuyên môn bởi Takeda Việt Nam.

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là thách thức y tế lớn thứ hai trong các bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam, chỉ sau cúm, với nguy cơ tử vong lên đến 20% nếu không được điều trị kịp thời, ngay cả ở người trẻ, khỏe mạnh. Khi đặt lên bàn cân với các bệnh đã có vắc xin như não mô cầu, tỉ lệ mắc SXHD cao gấp hơn 10.000 lần. Các chuyên gia cảnh báo người dân cần chủ động theo dõi sát dấu hiệu bất thường, đến bệnh viện kịp thời và chủ động phòng ngừa từ sớm bằng vắc xin kết hợp với các phương pháp thường quy khác.

Có thể thấy, SXHD đang tiếp tục là thách thức gánh nặng y tế công cộng nghiêm trọng tại Việt Nam khi số ca mắc có xu hướng gia tăng và diễn biến ngày càng khó lường. Theo số liệu từ Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, khu vực miền Bắc ghi nhận số ca mắc tăng cao trong thời gian gần đây, không chỉ ở trẻ em mà lan rộng sang mọi nhóm tuổi, bao gồm cả người trường thành và người cao tuổi.

BS.CKII Nguyễn Trung Cấp – Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cơ sở đầu ngành về điều trị bệnh truyền nhiễm, SXHD nhiều năm liền là nguyên nhân nhập viện hàng đầu. Riêng năm 2024, bệnh viện tiếp nhận 2.123 ca điều trị nội trú. Dù phần lớn bệnh nhân hồi phục, vẫn ghi nhận 43 trường hợp diễn tiến nặng xin về hoặc tử vong. Con số này cho thấy mức độ nguy hiểm đáng lo ngại của SXHD so với nhiều bệnh truyền nhiễm phổ biến khác như cúm hay viêm phổi.

BS.CKII Nguyễn Trung Cấp nêu rõ rằng bệnh SXHD diễn biến khó dự đoán, có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ. Theo hướng dẫn chuyên môn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), độ nguy hiểm của SXHD được phân thành 3 mức: (1) không dấu hiệu cảnh báo, (2) có dấu hiệu cảnh báo, (3) thể nặng. Tuy nhiên, điểm đáng lo ngại là bệnh có thể khởi phát với triệu chứng rất thông thường như sốt cao, đau đầu, đau cơ, phát ban… nhưng nhanh chóng chuyển sang giai đoạn nguy hiểm mà không có biểu hiện rõ ràng từ trước.

Chính vì thế, sai lầm lớn nhất hiện nay của người dân chính là quan niệm hết sốt là khỏi bệnh. Có đến 84% ca mắc không xuất hiện triệu chứng lâm sàng rõ ràng nhưng vẫn có khả năng trở thành nguồn lây truyền vi rút mạnh trong cộng đồng thông qua muỗi vằn.

Thực tế điều trị đã ghi nhận nhiều trường hợp diễn tiến rất nhanh và nghiêm trọng. Điển hình là một bệnh nhân nam 14 tuổi, thể trạng béo phì, ban đầu được chẩn đoán SXHD và cho về theo dõi tại nhà. Chỉ sau vài ngày, bệnh nhân xuất hiện tụt huyết áp, rơi vào sốc nặng và tử vong sau 8 ngày điều trị.

BS.CKII Nguyễn Trung Cấp chia sẻ số liệu từ Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, cho biết khu vực miền Bắc nước ta ghi nhận số ca mắc SXHD tăng cao trong thời gian gần đây. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.

Không chỉ trẻ em, người trẻ khỏe mạnh cũng có thể đối mặt nguy cơ tương tự. Một sinh viên nữ 20 tuổi, được chẩn đoán SXHD và điều trị tại nhà trong những ngày đầu. Khi phát hiện bất thường vào ngày thứ 4, bệnh nhân đã rơi vào tình trạng hôn mê, tụt huyết áp, suy gan và suy thận nặng, sau đó tử vong dù được hồi sức tích cực.

BS.CKII Nguyễn Trung Cấp khoanh vùng trẻ em là nhóm có tỉ lệ biến chứng sốc cao, gần gấp 3 lần so với người lớn. Thống kê cho thấy cứ 4 – 5 trẻ nhập viện vì SXHD thì có thể có 1 trẻ gặp biến chứng sốc, đe dọa tính mạng. Nguyên nhân chủ yếu là do trẻ em có tính thấm thành mạch cao hơn người lớn, dẫn đến việc thoát huyết tương và giảm thể tích tuần hoàn diễn ra rất nhanh chóng. Biến chứng này thường rơi vào ngày thứ 4 hoặc thứ 5 của bệnh với các dấu hiệu nhận biết như trẻ li bì, bứt rứt hoặc lạnh chân tay.

Rủi ro này đặc biệt nghiêm trọng ở nhóm trẻ thừa cân hoặc béo phì, với nguy cơ tiến triển thành sốc cao hơn 59% so với trẻ bình thường. Những thay đổi sinh lý do tích tụ chất béo và tình trạng viêm mãn tính khiến cơ thể trẻ béo phì dễ rơi vào cơn bão cytokine, tổn thương mạch máu nặng nề khi vi rút tấn công.

Chính vì diễn tiến bệnh khó dự đoán, việc theo dõi người bệnh cần được thực hiện liên tục và thận trọng. Ở giai đoạn ban đầu, người bệnh có thể chỉ sốt kèm nôn, nổi ban hoặc đau mỏi cơ. Tuy nhiên, khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, chảy máu niêm mạc, lừ đừ, tích tụ dịch, tràn dịch màng phổi – ổ bụng, hematocrit tăng nhanh kèm giảm tiểu cầu, bệnh đã bước vào giai đoạn nguy hiểm với nguy cơ thoát huyết tương, sốc, suy hô hấp và suy đa tạng…

Ở thể nặng, SXHD gây thoát huyết tương dẫn đến sốc, xuất huyết nghiêm trọng và suy đa tạng. Nhiều cơ quan có thể bị tổn thương đồng thời: tăng men gan, suy gan, suy thận cấp, viêm cơ tim, phù phổi, suy hô hấp, bệnh não, giảm tiểu cầu nặng, bão cytokine… Đây là lý do WHO và Bộ Y tế nhấn mạnh SXHD là bệnh cần theo dõi chặt chẽ, không thể điều trị chủ quan tại nhà.

Người lớn tuổi có bệnh lý nền cũng là nhóm đặc biệt dễ gặp biến chứng nặng do tình trạng tăng tính thấm thành mạch và phản ứng viêm quá mức khiến các cơ quan bị tổn thương nhanh hơn. Trong thực tiễn điều trị, BS.CKII Nguyễn Trung Cấp chia sẻ về trường hợp một bệnh nhân nam 51 tuổi tại Hà Nội, mắc nhiều bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, nhập viện trong tình trạng sốc nặng kèm suy đa tạng. Dù được điều trị hồi sức tích cực, tình trạng suy gan và suy hô hấp vẫn tiến triển xấu.

Nghiên cứu cho thấy các bệnh lý mạn tính là yếu tố làm gia tăng đáng kể nguy cơ SXHD diễn tiến nặng: cao nhất ở người bệnh thận – tăng 4,54 lần, tiếp theo là bệnh nhân béo phì/ thừa cân – tăng 3,41 lần, người mắc đái tháo đường – tăng 3,39 lần, bệnh nhân bệnh tim mạch – tăng 2,71 lần, người tăng huyết áp – tăng 2,19 lần.

Thậm chí, nguy cơ sẽ nhảy vọt gấp 8 lần nếu bệnh nhân mắc đồng thời đái tháo đường và bệnh tim mạch, tăng gần 6 lần nếu kết hợp bệnh tim mạch và rối loạn lipid máu hoặc tăng 4,25 lần khi mắc đồng thời đái tháo đường và rối loạn lipid máu. Do đó, bác sĩ khuyến cáo người có bệnh nền, đặc biệt là người trên 60 tuổi, cần được nhập viện theo dõi chặt chẽ ngay khi mắc bệnh, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.

Ở chiều ngược lại, cũng có những trường hợp vượt qua được giai đoạn nguy kịch nhưng phải trả giá rất lớn về thời gian và chi phí điều trị. Một bệnh nhân nữ 61 tuổi có tiền sử đái tháo đường đã phải điều trị hồi sức kéo dài 63 ngày, trong đó thở máy 50 ngày và lọc máu khoảng 30 ngày, với tổng chi phí hơn 1,3 tỉ đồng trước khi được xuất viện. Ngoài chi phí y tế trực tiếp, người bệnh còn phải đối mặt với chi phí gián tiếp và những di chứng kéo dài như rụng tóc, mờ mắt hoặc giảm khả năng tập trung, khiến sinh hoạt và kinh tế gia đình bị ảnh hưởng trong thời gian dài.

Theo BS.CKI Bạch Thị Chính – Giám đốc Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, rào cản lớn trong phòng ngừa SXHD hiện nay không chỉ nằm ở nguy cơ dịch bệnh mà còn xuất phát từ nhận thức của người dân. Nhiều người vẫn cho rằng SXHD là bệnh theo mùa, chỉ cần điều trị khi mắc hoặc chưa thấy cần thiết phải tiêm phòng khi đang khỏe mạnh. Bên cạnh đó, những băn khoăn về tính an toàn của vắc xin, chi phí tiêm chủng, cũng như việc chưa được tư vấn đầy đủ từ nhân viên y tế khiến không ít gia đình trì hoãn quyết định dự phòng.

Chính vì vậy, BS.CKI Bạch Thị Chính nhấn mạnh vai trò của cán bộ y tế là yếu tố then chốt trong việc thay đổi nhận thức và hành vi phòng bệnh. Khi người dân được cung cấp thông tin rõ ràng về nguy cơ mắc bệnh, mức độ nguy hiểm của SXHD và lợi ích của tiêm chủng, đồng thời được giải thích đầy đủ về các phản ứng sau tiêm thường chỉ ở mức nhẹ và thoáng qua, niềm tin đối với vắc xin sẽ được củng cố và việc tiêm chủng sẽ được thực hiện sớm hơn.

Trong bối cảnh SXHD vẫn lưu hành rộng và có thể diễn tiến khó lường, tiêm chủng được xem là biện pháp dự phòng chủ động và bền vững nhất. Vắc xin phòng SXHD Qdenga do Takeda Nhật Bản phát triển đã được phê duyệt tại nhiều quốc gia và được WHO tiền thẩm định về chất lượng, ghi nhận sự an toàn và hiệu quả. Tại Việt Nam, vắc xin được cấp phép sử dụng từ năm 2024, chỉ định tiêm cho người từ 4 tuổi trở lên với phác đồ 2 mũi cách nhau 3 tháng. Dữ liệu nghiên cứu lâm sàng cho thấy vắc xin giúp giảm 80% nguy cơ mắc và hơn 90% nguy cơ nhập viện hoặc diễn tiến nặng.

BS.CKI Bạch Thị Chính nhấn mạnh dữ liệu lâm sàng cũng như thực tiễn quốc tế ghi nhận vắc xin giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc SXHD, đặc biệt giảm mạnh tỉ lệ nhập viện, biến chứng nặng. WHO đã đưa vắc xin SXHD vào danh sách tiền thẩm định năm 2024, đồng thời nhiều quốc gia đã triển khai tiêm chủng rộng rãi với hồ sơ an toàn, tích cực. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.

Bên cạnh những rào cản về nhận thức, chi phí cũng là yếu tố khiến nhiều gia đình còn cân nhắc trong việc tiêm phòng. Thực tế cho thấy, chi phí nhập viện theo dõi SXHD tối thiểu tại Việt Nam vào khoảng 10 triệu đồng cho mỗi lần điều trị và có thể tăng lên 120 – 720 triệu đồng đối với các ca nặng, trong khi chi phí cho một liệu trình tiêm vắc xin gồm 2 mũi chỉ khoảng 2,5 – 2,8 triệu đồng. Sự chênh lệch này cho thấy dự phòng sớm không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe mà còn giúp giảm đáng kể gánh nặng tài chính cho gia đình.

Trên cơ sở đó, các hiệp hội y khoa hiện thống nhất khuyến cáo người dân chủ động tiêm vắc xin phòng SXHD cho tất cả những người từ 4 tuổi trở lên trong gia đình. Khi đi tiêm, người dân không cần làm xét nghiệm trước để kiểm tra đã từng mắc bệnh hay chưa, nhưng cần tuân thủ đúng hướng dẫn sử dụng của vắc xin đã được Bộ Y tế cấp phép vào ngày 14/05/2024.

BS Nguyễn Như Điền – Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC cũng cho biết mặc dù đã có giải pháp phòng ngừa SXHD đặc hiệu, nhiều người dân vẫn còn e ngại do các quan niệm chưa chính xác như bệnh không nguy hiểm, chỉ trẻ em mới mắc hoặc vắc xin mới chưa an toàn. Bác sĩ khẳng định những nhận định này không phù hợp với thực tế dịch tễ hiện nay. SXHD đang gia tăng ở người lớn, diễn biến nặng hơn ở nhóm có bệnh nền và có thể để lại di chứng kéo dài. Trong khi đó, vắc xin đã trải qua quá trình nghiên cứu, theo dõi dài hạn và được sử dụng tại nhiều quốc gia với dữ liệu an toàn rõ ràng.

BS Nguyễn Như Điền chia sẻ về các tình huống, hiểu lầm, do dự của người dân về bệnh SXHD và vắc xin phòng bệnh chủ yếu do hiểu chưa đầy đủ về nguy cơ bệnh, hiệu quả và tính an toàn của vắc xin. Ảnh: Viện Nghiên cứu Tâm Anh.

Chính vì thế, BS Nguyễn Như Điền khuyến nghị tất cả người dân cần hành động sớm để bảo vệ cả gia đình khỏi căn bệnh nguy hiểm, diễn biến khó lường, tiến triển nhanh, nguy cơ cao gây tử vong vì đã có vắc xin phòng ngừa. Bác sĩ khuyến cáo người dân cần chủ động theo dõi sức khỏe khi có dấu hiệu sốt, không tự điều trị kéo dài tại nhà, đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo nêu trên. Đặc biệt, cần kết hợp diệt muỗi, loại bỏ ổ lăng quăng với tiêm vắc xin phòng bệnh.