Giáo sư Teresa Lambe: Chuyên gia đứng sau vắc xin COVID-19 cứu triệu người đến thăm, làm việc tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh

Hàng triệu sinh mạng đã được cứu sống nhờ chiến dịch vắc xin “thần tốc”. Đứng sau kỳ tích đó là những khối óc lỗi lạc, trong đó có GS.TS Teresa Lambe. Bà là nhà đồng phát triển vắc xin COVID-19 Oxford-AstraZeneca. Nhân sự kiện bà cùng các cộng sự đến thăm và làm việc tại hệ sinh thái y tế Tâm Anh – VNVC, Viện Nghiên cứu Tâm Anh gửi đến độc giả tuyến bài đặc biệt vinh danh những “người hùng thầm lặng” này.

Giáo sư Teresa Lambe: Chuyên gia đứng sau vắc xin COVID-19 cứu triệu người đến thăm, làm việc tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh

Teresa Lambe là giáo sư chuyên ngành vắc xin và miễn dịch học tại Viện Jenner thuộc Đại học Oxford. Giáo sư Lambe là nhà đồng phát triển vắc xin COVID-19 Oxford-AstraZeneca. Bà là người nhận giải thưởng George Sigerson, do Hiệp hội Sinh học tại University College Dublin (UCD) trao tặng vào ngày 24 tháng 3 năm 2022.

Trong buổi lễ trao giải, Giáo sư Lambe đã có bài trình bày về hành trình mà bà cùng đội ngũ, bên cạnh các cộng sự, đã phát triển vắc xin Oxford-AstraZeneca. Trong cuộc phỏng vấn với tờ The University Observer, được đăng tải vào năm 2022, Giáo sư Lambe đã chia sẻ cái nhìn sâu sắc về nghiên cứu của riêng bà tại Oxford và cách mà bà cùng đội ngũ đã phát triển công nghệ trong thập kỷ qua nhằm tạo ra loại vắc xin cứu sống hàng triệu người trên thế giới.

GS.TS Teresa Lambe dành nhiều thời gian cùng các cộng sự, đồng nghiệp, học trò chia sẻ, trao đổi định hướng phát triển vi rút véc tơ.

Giáo sư Lambe tốt nghiệp Cử nhân Khoa học (BSc) tại UCD. Bà là cựu sinh viên của trường Khoa học Sinh học phân tử và Y sinh, hoàn thành chuyên ngành kép là Dược lý và Di truyền học vào năm 1997, trước khi nhận bằng tiến sĩ vào năm 2002. Giáo sư Lambe chia sẻ rằng bà “rất thích sự đa dạng” của chương trình cử nhân kép và cảm thấy bản thân thật may mắn khi có thể theo đuổi những đam mê này.

Giáo sư Lambe chia sẻ thêm: “Sau khi lấy bằng tiến sĩ, tôi muốn ra nước ngoài. Lúc đó, tôi bắt đầu hứng thú với miễn dịch học – lĩnh vực nghiên cứu về hệ miễn dịch, dù công việc hiện tại của tôi không liên quan nhiều đến mảng này. Tuy nhiên, tôi may mắn nhận được cơ hội làm việc cùng Giáo sư Richard Cornall và Giáo sư John Bell tại Đại học Oxford”.

“Tại UCD, chúng tôi luôn có thế mạnh trong việc ứng dụng công nghệ mới và sẵn sàng tiếp nhận những điều mới”, Giáo sư Lambe cho biết. Đây cũng là lý do bà quyết định chuyển hướng sang “miễn dịch học ứng dụng công nghệ”. Trong giai đoạn đầu, bà cộng tác với Giáo sư Richard Cornall và Giáo sư John Bell để nghiên cứu về bệnh tự miễn, đồng thời thực hiện nhiều công việc mang tính khoa học cơ bản, chủ yếu xoay quanh việc tìm hiểu những cơ chế nền tảng phát sinh bệnh.

Giáo sư Lambe chia sẻ, dù rất hứng thú khi nghiên cứu về bệnh tự miễn, bà vẫn mong muốn tham gia vào các nghiên cứu mang tính ứng dụng chuyển hóa nhiều hơn. “Tôi là người hơi thiếu kiên nhẫn và luôn thích nhìn thấy tác động thực tế. Vì vậy, dù công việc đó rất thú vị và tôi thực sự đam mê việc tìm hiểu các cơ chế sinh học cơ bản, nhưng tôi lại không cảm nhận quá rõ nét hiệu quả trong thực tiễn”. Chính điều này đã truyền cảm hứng để bà chuyển hướng sang lĩnh vực nghiên cứu vắc xin.

“Vắc xin mang lại những tác động cho thế giới và khi có cơ hội mở ra trong lĩnh vực này, tôi đã quyết định chuyển hướng sang nghiên cứu và phát triển vắc xin từ 13-14 năm trước. Về cơ bản, tôi thực sự say mê việc khám phá cách mọi thứ vận hành, để rồi sau đó được tận mắt chứng kiến những phát hiện của bản thân tạo ra tác động ra sao”, Giáo sư Lambe chia sẻ thêm về kim chỉ nam của bản thân.

Với bà, việc thực hiện các nghiên cứu không chỉ giúp mở rộng ranh giới tri thức mà còn mang lại lợi ích thiết thực cho con người. Việc tạo ra những giá trị hiện hữu chính là “phần thưởng tuyệt vời nhất”.

Kể từ bước ngoặt ấy, Giáo sư Lambe đã có khoảng thời gian gắn bó trọn vẹn tại Oxford. Bà luôn xem cả Ireland và Oxford như quê hương. Với bà, Oxford mang nhịp sống độc đáo, không giống bất kỳ thành phố nào bà từng đặt chân đến. Chính cộng đồng học thuật và nghiên cứu đã tạo sự đa dạng đặc biệt cho nơi này, như một thế giới thu nhỏ ngay giữa lòng nước Anh, tạo cơ hội gặp gỡ và giao lưu với đủ mọi tầng lớp và nền văn hóa.

GS.TS Teresa Lambe phát biểu tại lễ tốt nghiệp khối sau Đại học, Đại học Notre Dame (Hoa Kỳ) năm 2025, kêu gọi mọi người luôn hướng về mục đích sống ý nghĩa.

Trong thời gian tại Oxford, Giáo sư Lambe và đội ngũ tập trung phát triển vắc xin cho nhiều tác nhân gây bệnh khác nhau. Qua nhiều năm, đội ngũ đã phát triển một “công nghệ nền tảng” cùng Giáo sư Dame Sarah Gilbert, liên quan đến việc sử dụng adenovirus. Adenovirus là nhóm virus có thể gây nhiễm trùng ở người cũng như các động vật khác, bao gồm cả tinh tinh. Những loại adenovirus này có thể được làm yếu đi và chỉnh sửa theo cách không thể gây hại cho con người.

Để phát triển vắc xin, Giáo sư Lambe cùng đội ngũ nghiên cứu đã sử dụng adenovirus có nguồn gốc từ tinh tinh, được chọn lọc và chỉnh sửa kỹ lưỡng. Cơ chế của phương pháp này là cấy ghép đoạn mã di truyền của mầm bệnh mục tiêu vào bên trong adenovirus. Khi loại virus đóng vai trò như “người vận chuyển” này đi vào cơ thể, đoạn mã di truyền sẽ kích thích tế bào sản sinh các protein đặc hiệu. Nhờ đó, hệ miễn dịch sẽ dễ dàng nhận diện các protein này và tự động kích hoạt khả năng chống lại tác nhân gây bệnh.

Phát biểu tại lễ trao giải, Giáo sư Lambe giải thích, nhóm nghiên cứu đã sở hữu sẵn “công nghệ nền tảng” và từng ứng dụng thành công nhiều lần để sản xuất các loại vắc xin. Theo đó, quá trình phát triển một loại vắc xin mới luôn bắt đầu bằng việc xác định đặc điểm cốt lõi của mầm bệnh để cấy ghép vào adenovirus.

Với trường hợp của SARS-CoV-2, các nhà khoa học đã trích xuất trình tự di truyền của protein gai, được xem như “bản công thức” và tích hợp vào adenovirus. Giáo sư ví loại virus này giống như “con ngựa thành Troy”, đóng vai trò làm phương tiện chuyên chở mã di truyền của protein gai SARS-CoV-2 vào tế bào. Ngay khi protein gai được tổng hợp bên trong cơ thể, hệ thống miễn dịch lập tức nhận diện yếu tố ngoại lai này và kích hoạt chuỗi phản ứng phòng vệ.

Nhớ lại thời khắc khi bắt tay vào thiết kế vắc xin, Giáo sư Lambe cho biết bà nhận được những dữ liệu quan trọng vào sáng thứ Bảy (ngày 11/01/2020). Tốc độ làm việc được đẩy lên mức tối đa khi chỉ hai ngày sau, vào thứ Hai (13/01), cả đội ngũ đã hoàn tất việc chốt công thức tổng hợp protein gai của SARS-CoV-2.

Chia sẻ trong bài phát biểu, bà bộc bạch rằng đại dịch là giai đoạn vô cùng khắc nghiệt với tất cả mọi người, bao gồm cả đội ngũ của bà. Khi dự án mới khởi động, nhóm nghiên cứu có quy mô rất khiêm tốn. Tuy nhiên, với nỗ lực phi thường, chỉ 9 ngày sau thử nghiệm tiền lâm sàng đầu tiên, nhóm đã thành công thu được bằng chứng cho thấy vắc xin có khả năng kích thích cơ thể sinh miễn dịch.

Dù có được tín hiệu khả quan ban đầu, nhóm nghiên cứu vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn về hiệu quả bảo vệ thực tế của vắc xin. Sau đó, các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người đã được gấp rút triển khai. Giáo sư Lambe nhấn mạnh, không thể đoán trước được mức độ hiệu quả và việc thực hiện các cuộc thử nghiệm lâm sàng có vai trò bắt buộc trong việc tìm câu trả lời chuẩn xác nhất.

Trong bài trình bày, Giáo sư Lambe chia sẻ, câu hỏi bà thường xuyên nhận được nhất là điều gì đã giúp đội ngũ phát triển vắc xin với tốc độ kỷ lục. Bà giải thích, thay vì tiến hành tuần tự từng bước từ thiết kế, nghiên cứu tiền lâm sàng đến thử nghiệm lâm sàng như truyền thống, nhóm nghiên cứu đã triển khai các giai đoạn này gần như song song. Bên cạnh đó, tốc độ “thần tốc” này còn được cộng hưởng từ nhiều yếu tố mang tính quyết định.

Khi được hỏi về yếu tố quan trọng nhất, bà nhấn mạnh đó chính là sự sẵn lòng cống hiến. Thông thường trong giới nghiên cứu, các chuyên gia có xu hướng làm việc độc lập trong mảng chuyên môn hẹp hoặc tập trung vào một bệnh nhất định, vô tình tạo những rào cản vô hình. Thế nhưng, khi dự án vắc xin của đội ngũ quốc tế được khởi động, tất cả vách ngăn và sự biệt lập chuyên môn ấy hoàn toàn biến mất. Tất cả đội ngũ đều góp sức, sẵn sàng thực hiện mọi điều có thể để đưa nhân loại thoát khỏi “thảm kịch” của năm 2020.

Các chuyên gia Đại học Oxford và Viện Nghiên cứu Tâm Anh trong phiên thảo luận tại tọa đàm khoa học “Năng lực vắc xin toàn diện: Từ nghiên cứu đến sản xuất”.

Yếu tố then chốt tiếp theo, theo Giáo sư Lambe, là việc nhóm đã sớm đầu tư thời gian và tâm huyết vào “công nghệ nền tảng” từ trước. Đây là thành quả từ nhiều năm miệt mài với các nghiên cứu cơ bản, thậm chí nhóm đã phải vượt qua những giai đoạn cạn kiệt tài trợ, chắt chiu từng nguồn lực nhỏ nhất để kiên trì theo đuổi công việc này.

Trong cuộc phỏng vấn, Giáo sư Lambe cho biết, thực tế không hề có lời kêu gọi nào, chỉ có sự nhận thức dần rằng họ cần phải hành động nhanh. Cùng với đội ngũ và các cộng sự trên toàn thế giới, bà đã làm việc không biết mệt mỏi để đảm bảo vắc xin sớm được ra mắt.

Bà và rất nhiều người khác đã phải đánh đổi thời gian bên gia đình, chấp nhận thiếu ngủ và làm việc thâu đêm để bảo đảm sự thành công của dự án. Dù phải xa cách người thân, bà chia sẻ bản thân gần như không có thời gian để suy nghĩ về điều đó. Mỗi ngày, bà chỉ thức dậy, lao vào công việc và tập trung cao độ vào mục tiêu. Họ cứ thế tiến bước, tạm gác lại mọi thứ xung quanh vì hiểu rõ trách nhiệm sống còn là phải đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện vắc xin.

Vị giáo sư thừa nhận rất khó để diễn tả trọn vẹn quãng thời gian đó, bởi đại dịch mang lại những trải nghiệm rất khác nhau cho mỗi người. Riêng với đặc thù công việc của đội ngũ nghiên cứu, vòng lặp mỗi ngày chỉ đơn thuần là thức dậy, đến chỗ làm, rồi về nhà.

Chính ý thức về những rủi ro và tác động to lớn của vắc xin đã tiếp thêm sức mạnh để Giáo sư Lambe cùng đội ngũ vững bước vượt qua giai đoạn căng thẳng nhất của năm 2020 và 2021. Ranh giới giữa ngày thường và cuối tuần hoàn toàn không tồn tại. Đội ngũ gần như ám ảnh với công việc, bởi tất cả đều mang tính quyết định. Không được phép để xảy ra sai sót, vì kết quả cuối cùng sẽ mang lại lợi ích thực tế cho thế giới.

Bên cạnh sức ép về tiến độ, nhóm nghiên cứu còn phải đương đầu với vấn nạn nhức nhối không kém là sự lan truyền của tin giả. Giáo sư Lambe chia sẻ, nhóm nghiên cứu đã liên tục “chiến đấu” với những luồng thông tin sai lệch. Hệ lụy của tình trạng này là sự hoang mang, ngờ vực bao trùm, dẫn đến tỷ lệ tiêm chủng sụt giảm ở nhiều quốc gia.

Một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy nhóm phát triển vắc xin là mong muốn tạo một sản phẩm mà tất cả người dân trên toàn cầu đều có khả năng tiếp cận với mức chi phí hợp lý. Dù vậy, bà không khỏi trăn trở trước thực trạng bất bình đẳng vắc xin, khi các quốc gia có thu nhập cao luôn được ưu tiên phân bổ trước.

Khi bàn về giải pháp chống lại tin giả, bà phân định rõ cần có cách tiếp cận khác nhau giữa những người có tâm lý e ngại, do dự với nhóm kiên quyết bài trừ vắc xin. Với những người còn e ngại, vấn đề cốt lõi thường nằm ở nỗi sợ hãi và sự thiếu chắc chắn. Khi đó, những cuộc trò chuyện cởi mở sẽ góp phần tháo gỡ rào cản này. Bà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lắng nghe thấu cảm. Vì các phương pháp truyền thông một chiều đã không còn mang lại hiệu quả, điều cần làm là chân thành lắng nghe những lo ngại chính đáng của người dân. Thay vì dồn dập đưa ra các số liệu khô khan, người dân cần được tạo điều kiện để bộc bạch nỗi lo của bản thân, từ đó phản hồi bằng sự đồng cảm và quan tâm sâu sắc. Qua đại dịch, Giáo sư Lambe nhận ra giới chuyên môn dường như đã đánh giá chưa đúng mức tầm quan trọng của việc giao tiếp với người dân, và thực sự cần có thêm nhiều chương trình đào tạo để làm tốt hơn công tác này.

Đại dịch đã phơi bày rõ nét sức tàn phá của tin giả đối với “niềm tin y tế”. Tâm lý e ngại tiêm chủng không chỉ nhắm vào vắc xin Oxford-AstraZeneca mà còn lan rộng sang các loại vắc xin COVID khác. Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh vắc xin giúp giảm thiểu số ca nhập viện và ngăn ngừa tử vong. Nếu không có vắc xin, nhân loại có lẽ không thể tìm thấy hướng giải quyết cho đại dịch.

GS.TS Teresa Lambe khuyến khích thế hệ nhà khoa học kế cận thử nghiệm những ý tưởng mới, không chùn bước trước những tình huống bất ngờ.

Những nỗ lực nghiên cứu của Giáo sư Lambe cùng cộng sự và các nhà khoa học trên toàn thế giới đã đặt nền móng quan trọng để chuẩn bị ứng phó với những thảm họa y tế trong tương lai. Bà lưu ý rằng, mọi người thường có tâm lý né tránh, không muốn tin thảm cảnh có thể xảy ra với bản thân. Nhưng thay vì băn khoăn liệu đại dịch có quay lại hay không, tư duy đúng đắn phải là chuẩn bị sẵn sàng cho thời điểm chắc chắn sẽ xảy ra. Chính vì vậy, việc tiếp tục duy trì và đẩy mạnh đầu tư cho mảng nghiên cứu và phát triển vắc xin là điều mang tính sống còn.

Thay cho lời kết, Giáo sư Lambe bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Đại học UCD, nơi đã đặt nền móng học thuật và đóng vai trò to lớn trong sự nghiệp của bà. Chính những con người bà từng gặp gỡ và tư duy cởi mở được bồi đắp từ ngôi trường này đã trở thành hành trang quý giá giúp bà đạt được những thành tựu hôm nay.

Với những cống hiến không mệt mỏi, Giáo sư Lambe đã trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho các nhà khoa học trẻ trên toàn cầu. Bà nhắn nhủ, dù xuất phát điểm có nhỏ bé đến đâu, mỗi người đều có thể vươn đến ước mơ của bản thân. Thế giới này có muôn vàn cơ hội, hãy cứ mạnh dạn bước ra ngoài kia, tự cho bản thân cơ hội để nắm bắt và đừng sợ hãi việc mắc sai lầm.