Cập nhật về gánh nặng bệnh não mô cầu ở trẻ em và phương pháp phòng ngừa

Bệnh não mô cầu diễn biến cực kỳ nhanh chóng và nguy hiểm, có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ với tỷ lệ lên đến 25 – 55%. Ngay cả khi được điều trị kịp thời, vẫn có 7 – 19% bệnh nhân không qua khỏi và khoảng 20% người sống sót phải đối mặt với di chứng thần kinh, tàn tật vận động suốt đời.

Chính vì gánh nặng này, Việt Nam đang nỗ lực hướng tới mục tiêu giảm 70% tỷ lệ tử vong do não mô cầu vào năm 2030. Mục tiêu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường nhận thức và đẩy mạnh tiêm chủng vắc xin như một biện pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả. Những thông tin trên đã được cập nhật tại Hội thảo khoa học “Thách thức và cập nhật trong dự phòng bệnh não mô cầu ở trẻ em” do Viện nghiên cứu Tâm Anh (TAMRI) tổ chức, với sự đồng hành của Công ty Pfizer Việt Nam vào ngày 19/6/2025.

Cập nhật gánh nặng bệnh do não mô cầu trên thế giới

Tại hội thảo khoa học, TS.BS Nguyễn An Nghĩa – Phó khoa Nhiễm – Thần kinh, Bệnh viện Nhi Đồng 1, cho biết não mô cầu lây qua đường hô hấp, do vi khuẩn tồn tại ở vùng hầu họng và mũi, với khả năng lây lan nhanh chóng qua dịch tiết, nước bọt khi tiếp xúc trực tiếp với người mang mầm bệnh, đặc biệt dễ lây nếu tiếp xúc trong bán kính dưới 2 mét.

Thông qua cơ chế “xuyên qua” các tế bào, vi khuẩn não mô cầu không cần phá hủy hoặc tăng sinh trong máu, mà vẫn có thể gây ra các tình trạng nhiễm trùng xâm lấn cực kỳ nguy hiểm, điển hình là nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não với tiến triển đột ngột, gây tử vong chỉ sau 24 giờ. Các triệu chứng đặc trưng gồm nôn vọt, cứng cổ, sợ ánh sáng, tử ban hình sao, nhưng giai đoạn đầu dễ nhầm lẫn với cảm lạnh hoặc cúm thông thường.

Bệnh viêm màng não do não mô cầu không chỉ đe dọa tính mạng mà còn tạo ra gánh nặng kinh tế khổng lồ. Theo một nghiên cứu được thực hiện tại Đức giai đoạn 2001 – 2015, chi phí điều trị mỗi ca có thể lên tới 57.000 – 171.000 Euro (hơn 1 – 4,5 tỷ đồng), đặc biệt cao đối với trẻ nhỏ. Điều này không chỉ là nỗi lo về mặt y tế mà còn ảnh hưởng nặng nề đến tinh thần và tài chính của các gia đình.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận mỗi năm có khoảng 1,2 triệu ca mắc và 135.000 ca tử vong do vi khuẩn não mô cầu.

Hội thảo khoa học đã quy tụ đội ngũ chuyên gia y tế từ Hệ thống tiêm chủng VNVC và Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh nhằm cập nhật kiến thức mới nhất, ứng dụng vào thực tiễn để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước bệnh não mô cầu.

Cập nhật gánh nặng bệnh do não mô cầu tại Việt Nam

Mặc dù Việt Nam không ghi nhận bệnh theo chu kỳ lớn, nhưng các ca bệnh vẫn rải rác xảy ra, tăng mạnh vào tháng 9 đến tháng 11 hàng năm, tập trung tại các khu vực miền Bắc và miền Nam với tỷ lệ tử vong dao động từ 8 – 15%. Một số ổ dịch lịch sử đáng chú ý như năm 1977 với hơn 1.000 ca do nhóm huyết thanh C hoặc năm 1993 do nhóm huyết thanh A.

Song, tỷ lệ mắc bệnh do não mô cầu tại Việt Nam cũng khá cao, khoảng 2,3/100.000 dân, với hàng chục ca nhiễm mới mỗi năm. Đây là một trong 6 bệnh truyền nhiễm gây tử vong cao nhất tại nước ta, với tỷ lệ tử vong khoảng 0,03/100.000 dân.

Theo Bác sĩ An Nghĩa, trẻ em, thanh thiếu niên và người suy giảm miễn dịch là nhóm nguy cơ cao nhất. Trẻ từ 2 tháng đến 5 tuổi, đặc biệt dưới 6 tháng tuổi dễ mắc bệnh do miễn dịch chưa hoàn thiện; giai đoạn 5 – 8 tháng tuổi có tỷ lệ mắc cao nhất, do đó vai trò của việc tiêm vắc xin ngừa bệnh sớm là rất quan trọng. Thanh thiếu niên (15 – 24 tuổi) cũng có nguy cơ cao do môi trường sống tập trung và các hành vi làm suy giảm miễn dịch. Ngoài ra, những người có tình trạng sức khỏe đặc biệt như cắt bỏ lách, thiếu hụt bổ thể, nhiễm HIV hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần đặc biệt chú ý phòng ngừa.

Thách thức trong phòng bệnh não mô cầu

Một thách thức lớn trong lộ trình này đối với giới chức y tế toàn cầu là sự thay đổi dịch tễ học của não mô cầu. Nếu trước đây chỉ có 2 nhóm huyết thanh phổ biến thì nay đã ghi nhận sự gia tăng các nhóm menACWY, với nhiều chủng lạ xuất hiện.

Tại Việt Nam, việc phân nhóm huyết thanh còn gặp khó khăn, trong khi trên thế giới, 5 nhóm huyết thanh A, B, C, W, Y chiếm đến 85% ca bệnh. Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh thấp nhưng nguy cơ vẫn tồn tại, đặc biệt khi nhóm vi khuẩn thay đổi và sự mất cân bằng miễn dịch sau đại dịch Covid-19 để lại những “khoảng trống miễn dịch” lớn, cần lấp đầy.

Thông qua nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế, tiêm chủng vẫn là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất. Một số quốc gia đã sử dụng vắc xin đặc hiệu cho từng nhóm huyết thanh, đặc biệt ở châu Phi, để kiểm soát các ổ dịch. Việt Nam cần đẩy mạnh chương trình giám sát dịch tễ, nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của bệnh và ý nghĩa của việc tiêm vắc xin phòng não mô cầu.

Bác sĩ An Nghĩa nhấn mạnh: “Cam kết giảm 70% tỷ lệ tử vong do bệnh xâm lấn não mô cầu vào năm 2030 không chỉ là mục tiêu của toàn cầu mà còn là trách nhiệm của mỗi quốc gia, đặc biệt là Việt Nam. Tăng cường hoạt động phòng chống và hiểu rõ về căn bệnh nguy hiểm này sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng y tế và tiến tới mục tiêu không còn tử vong do não mô cầu.”

Việt Nam đang nỗ lực tăng tốc trong lộ trình bảo vệ sức khỏe cộng đồng khỏi các bệnh não mô cầu đến năm 2030 với quỹ thời gian chỉ còn lại 5 năm.

Hiểu đúng để phòng ngừa hiệu quả

Theo PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa – Chủ nhiệm Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM, từ năm 2011, các chuyên gia đã đặt mục tiêu giảm thiểu tác động của não mô cầu thông qua 5 trụ cột chính:

Tiêm chủng và tăng cường tỷ lệ tiêm chủng vắc xin trong cộng đồng là phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa, kiểm soát và hướng tới loại trừ bệnh não mô cầu. Với sự hỗ trợ của các vắc xin thế hệ mới, giới y tế kỳ vọng sẽ giảm tối đa tỷ lệ mắc bệnh và di chứng vào năm 2030, tiến tới kiểm soát bệnh hiệu quả trên toàn dân.

Nghiên cứu tại Hà Lan và Chile đã chứng minh hiệu quả vượt trội của vắc xin phối hợp MenACWY, giúp giảm đến 92% các ca bệnh liên quan đến nhóm W và Y. Đặc biệt, vắc xin này còn tạo ra hiệu ứng miễn dịch cộng đồng, bảo vệ gián tiếp cả những người không được tiêm chủng bằng cách hạn chế nguồn lây và ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch bệnh.

Xu hướng vắc xin đa giá, tăng cường bao phủ đầy đủ các nhóm huyết thanh não mô cầu đang lưu hành

Hiện nay, xu hướng phát triển vắc xin đa giá cộng hợp, đặc biệt với các nhóm menACWY, đang được triển khai rộng rãi trên toàn cầu. Tại Việt Nam, tiêm chủng vắc xin não mô cầu hiện tập trung vào nhóm trẻ nhũ nhi và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh, việc mở rộng đối tượng tiêm chủng, bao gồm người cao tuổi, người mắc bệnh nền và tiêm đa nhóm huyết thanh sẽ có ý nghĩa to lớn trong việc hạn chế sự lây lan và bùng phát của dịch bệnh trong tương lai.

Chile là một ví dụ điển hình, khi triển khai vắc xin MenACWY từ năm 2014, đã ghi nhận sự giảm mạnh các ca bệnh liên quan đến nhóm não mô cầu nhóm C, Y, W. Đây là cơ sở để các nước, trong đó có Việt Nam, học tập và đẩy mạnh chương trình tiêm chủng, đặc biệt là đối với trẻ em, là nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất.

Trong đó, ngành y học đang chứng kiến bước ngoặt quan trọng trong công nghệ vắc xin, khi chất mang từ giải độc tố bạch hầu hay protein CRM197 được thay thế bởi giải độc tố uốn ván (TT). Đây là một bước nâng cấp lớn, mang lại khả năng bảo vệ ưu việt hơn cho sức khỏe cộng đồng mà điển hình là VẮC XIN NÃO MÔ CẦU TỨ GIÁ ACWY ĐƯỢC SẢN XUẤT TRÊN CÔNG NGHỆ POLYSACCHARIDE CỘNG HỢP VỚI PROTEIN GIẢI ĐỘC TỐ UỐN VÁN (TT), HAY CÒN GỌI LÀ VẮC XIN MenACWY-TT

Giải độc tố uốn ván vốn là một protein đã được bất hoạt hóa, không chỉ có lịch sử ứng dụng lâu đời và an toàn trong các vắc xin cộng hợp, mà còn đóng vai trò đặc biệt trong việc:

1. Kích thích đáp ứng miễn dịch thông qua cơ chế phụ thuộc tế bào miễn dịch lympho T, tăng phản ứng kháng thành phần polysaccharide đối với vi khuẩn Não mô cầu.
2. Kích hoạt mạnh mẽ tế bào T, hỗ trợ hiệu quả hoạt động của tế bào miễn dịch lympho B.
3. Tăng cường trí nhớ miễn dịch lâu dài hơn so với những vắc xin phòng Não mô cầu trước đây.

⇒ Đây là những yếu tố quan trọng giúp tạo nên hiệu quả bảo vệ tối ưu từ các vắc xin cộng hợp như vắc xin não mô cầu MenACWY.

Tương lai phòng ngừa bệnh não mô cầu toàn diện với vắc xin MenACWY công nghệ mới

Bác sĩ Hữu Nghĩa cho biết thêm về các nghiên cứu lâm sàng trên loại vắc xin MenACWY–TT công nghệ mới với protein công nghệ giải độc tố uốn ván mang đến khả năng sinh miễn dịch mạnh mẽ hơn so với giải độc tố bạch hầu (TD) hay protein CRM197. Ví dụ, vắc xin MenACWY-TT chứa thành phần giải độc tố uốn ván đã tạo ra đáp ứng tế bào miễn dịch lympho T vượt trội ở người lớn trung niên. Song, nghiên cứu trên trẻ nhỏ cho thấy vắc xin MenACWY-TT kích thích trí nhớ miễn dịch tốt hơn so với MenACYW-CRM197. Đây là minh chứng cho thấy giải độc tố uốn ván vượt trội trong việc “mồi” tế bào T và duy trì hiệu quả bảo vệ lâu dài.

Dữ liệu lâm sàng cho thấy, vắc xin MenACWY-TT cung cấp khả năng sinh miễn dịch vượt trội. Sau khi tiêm 1 tháng, 89,7% trẻ có hiệu giá kháng thể cao, với hiệu lực bảo vệ duy trì trong 10 năm nếu tiêm nhắc đúng lộ trình khuyến cáo. Đặc biệt, vắc xin MenACWY-TT đáp ứng miễn dịch hiệu quả cho cả 4 nhóm huyết thanh gây bệnh (MenA, MenC, MenW, MenY), ngay cả khi sử dụng trên nhóm người dễ tổn thương như trẻ nhũ nhi, thanh thiếu niên, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh nền.

Không chỉ có hiệu quả bảo vệ tốt, các nghiên cứu cũng chứng minh vắc xin MenACWY-TT đảm bảo độ an toàn cao. Phản ứng phổ biến tại trẻ nhũ nhi khi tiêm ngừa hầu hết là sốt, cáu kỉnh, buồn ngủ, không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng sau các liều tiêm.

Với nền tảng vững chắc về an toàn, hiệu quả kích thích hệ miễn dịch và khả năng tạo trí nhớ miễn dịch nổi bật, việc áp dụng giải độc tố uốn ván vào các loại vắc xin như MenACWY không chỉ nâng cao hiệu quả bảo vệ mà còn mở ra cơ hội kiểm soát tốt hơn các bệnh lây nhiễm nguy hiểm, đặc biệt với trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn.

Chủ nhiệm Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM, PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa chia sẻ về khả năng sinh miễn dịch và tính an toàn của vắc xin MenACWY-TT công nghệ mới tại hội thảo khoa học ngày 19/6 vừa qua.

Chủ động phòng ngừa, bảo vệ tương lai trẻ em, tăng tốc trên lộ trình kiểm soát hiệu quả não mô cầu đến năm 2030

Tổng kết lại hội thảo khoa học “Thách thức và cập nhật trong dự phòng bệnh não mô cầu ở trẻ em”, chủ tọa BS.CKI Bạch Thị Chính – Giám đốc Y khoa, Hệ thống tiêm chủng VNVC, cho biết não mô cầu là bệnh nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa hiệu quả nếu tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch và tiêm càng sớm càng tốt theo lịch khuyến cáo của các loại vắc xin. Với các nhóm huyết thanh đa dạng, hiện nay tiêm vắc xin phối hợp là giải pháp toàn diện nhất để chủ động bảo vệ trẻ em và cộng đồng khỏi nguy cơ nhiễm bệnh.

“Lấp đầy khoảng trống miễn dịch hậu Covid-19, đẩy mạnh giám sát cộng đồng, vận động tiêm chủng và mở rộng bao phủ vắc xin chính là những trụ cột quan trọng trên lộ trình đánh bại não mô cầu tại Việt Nam nói riêng và trên toàn cầu nói chung, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe toàn dân vào năm 2030.” – Bác sĩ Chính nói.