Sự gia tăng của các chủng phế cầu mới ngoài phạm vi bảo vệ của vắc xin đòi hỏi quốc gia cần cập nhật vắc xin phế cầu thế hệ mới với khả năng bảo vệ rộng hơn, đặc biệt dành cho trẻ em – nhóm nguy cơ cao lây nhiễm và mắc bệnh nặng do phế cầu. Vắc xin Phế cầu 20 (PCV20) với khả năng bao phủ tới 93,9% các type gây bệnh ở trẻ em, đang được kỳ vọng là bước tiến chiến lược giúp Việt Nam đón đầu biến động dịch tễ, giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong do phế cầu khuẩn.
PGS.TS.BS. Phạm Quang Thái – Phó khoa Kiểm soát Bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cho biết như trên tại Hội thảo khoa học chuyên sâu “Tối ưu hóa trong phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn ở trẻ em” diễn ra đồng thời tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh và Khách sạn Pullman (Hà Nội) vào ngày 4/11/2025. Hội thảo được thực hiện bởi Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh và Tập đoàn Pfizer (Mỹ) cùng sự phối hợp chuyên môn của các bác sĩ và chuyên gia y tế về dịch tễ học, tiêm chủng vắc xin và y tế dự phòng.
Hội thảo khoa học chuyên sâu ‘Tối ưu hóa trong phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn ở trẻ em’ do Hệ thống BVĐK Tâm Anh và Tập đoàn Pfizer phối hợp tổ chức, thu hút sự tham dự của đông đảo chuyên gia đầu ngành tại TP.HCM và Hà Nội ngày 4/11/2025.
Mở đầu Hội thảo, PGS.TS.BS Phạm Quang Thái cho biết phế cầu khuẩn (Tên khoa học: Streptococcus pneumoniae) là nguyên nhân hàng đầu gây nhiều bệnh nguy hiểm như viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, viêm tai giữa…, đặc biệt đe dọa trẻ nhỏ và người bị suy giảm miễn dịch. Vi khuẩn này có vỏ màng ngoài polysaccharide giúp tránh né hệ miễn dịch và cũng chính là mục tiêu của các vắc xin phòng phế cầu hiện nay.
Đến nay, giới khoa học đã xác định hơn 100 type huyết thanh phế cầu, nhưng chỉ dưới 30 type gây ra tới 90% ca bệnh trên toàn cầu. Mức độ gây bệnh của từng type là khác nhau; trong đó, một số type có khả năng xâm lấn mạnh, gây tổn thương nặng, nên thường được ưu tiên trong thành phần vắc xin. Sự phân bố các type cũng thay đổi theo khu vực, thời gian, độ tuổi và tình trạng miễn dịch cộng đồng; đồng thời chịu ảnh hưởng bởi chương trình tiêm chủng của quốc gia, thói quen dùng kháng sinh và điều kiện kinh tế – xã hội.
Từ sự khác biệt giữa các type huyết thanh và biểu hiện lâm sàng, PGS.TS.BS Phạm Quang Thái nhấn mạnh hệ thống y tế cần có định hướng chiến lược lựa chọn và phát triển vắc xin phù hợp với từng giai đoạn.
Tại Pháp, nghiên cứu giám sát trên hơn 130 khoa nhi và phòng xét nghiệm (2011 – 2016) cho thấy các type 1, 7F, 3 và 19A của vi khuẩn phế cầu (đây đều là các type có trong vắc xin PCV13) thường liên quan nhiều nhất tới viêm phổi kèm nhiễm khuẩn huyết, trong khi một số type khác lại chủ yếu gây viêm tai giữa hoặc viêm phổi không xâm lấn. Kết quả này cho thấy mỗi type huyết thanh có đặc điểm gây bệnh và biểu hiện lâm sàng khác nhau, là cơ sở quan trọng để định hướng lựa chọn, phát triển vắc xin phù hợp từng giai đoạn và khu vực.
Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học từ năm 2011 đến nay cho thấy phế cầu khuẩn có sự đa dạng cao, trong đó các type 6A/B, 19A, 23F, 19F và 14 là những chủng phổ biến nhất gây bệnh phế cầu xâm lấn (IPD) ở trẻ em. Dữ liệu tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2019 – 2022 ghi nhận 84,7% ca bệnh IPD xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi, nhóm tuổi dễ tổn thương nhất khi đối diện với phế cầu khuẩn.
Trong khi đó, theo các phân tích huyết thanh học: các loại vắc xin phế cầu đang lưu hành tại Việt Nam có mức độ bao phủ khác nhau. Phế cầu 10 (PCV10) bảo vệ khoảng 66%, Phế cầu 13 (PCV13) đạt 83% và vẫn còn 33 – 37% chủng phế cầu nằm ngoài phạm vi vắc xin hiện hành. Sự xuất hiện của các type huyết thanh “ngoài vắc xin” này là hệ quả của hiện tượng “chuyển dịch type huyết thanh” – khi các chủng được kiểm soát giảm dần, những type huyết thanh khác ngoài vắc xin ngày càng trở thành gánh nặng.
Hiện tượng “chuyển dịch type huyết thanh” đã được ghi nhận tại nhiều quốc gia châu Âu, với sự nổi lên của các type mới như 8, 10A, 11A, 12F, 15B/C, đây đều là các chủng có khả năng gây bệnh cao và kháng kháng sinh mạnh. Ở Việt Nam, khi tỷ lệ tiêm vắc xin phế cầu ngày càng tăng (ước tính 3 – 5 triệu liều/năm), việc giám sát chặt chẽ các type huyết thanh lưu hành trở nên đặc biệt quan trọng nhằm phát hiện sớm biến động dịch tễ và cập nhật chính sách tiêm chủng phù hợp.
Chính vì vậy, nhiều nước đã chuyển sang sử dụng vắc xin PCV20 để mở rộng phổ bảo vệ và duy trì hiệu quả phòng bệnh lâu dài. Các phân tích huyết thanh học cho thấy vắc xin thế hệ mới Phế cầu 20 (PCV20) có thể bao phủ tới 87 – 93,9% các type phế cầu gây bệnh ở trẻ em Việt Nam.
Trước bối cảnh Việt Nam đang có xu hướng gia tăng các type huyết thanh phế cầu khuẩn ngoài vắc xin do hiện tượng “chuyển dịch type huyết thanh” và khoảng trống miễn dịch, cập nhật vắc xin thế hệ mới với hiệu lực cao, phạm vi bảo vệ rộng là cần thiết.
PGS.TS.BS Phạm Quang Thái nhấn mạnh, dù vắc xin phế cầu đã giúp giảm mạnh tỷ lệ viêm phổi và viêm tai giữa ở trẻ nhỏ, song một phần gánh nặng bệnh tật vẫn tồn tại do các type mới nổi. PCV20 được xem là bước tiến quan trọng giúp thu hẹp “khoảng trống miễn dịch”, gia tăng năng lực đối mặt với hiện tượng “chuyển dịch type huyết thanh”, bảo vệ toàn diện hơn cho cộng đồng. Theo đó, Việt Nam cần chủ động cập nhật vắc xin thế hệ mới, đồng thời tăng cường giám sát dịch tễ học để bảo đảm chiến lược phòng bệnh hiệu quả và bền vững.
Củng cố thêm cho nhận định của PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Ông Mark A. Fletcher – Giám đốc cấp cao phụ trách vắc xin và thuốc kháng virus Công ty Pfizer đã chia sẻ những dữ liệu cập nhật về hiệu quả của vắc xin phế cầu cộng hợp, cùng hành trình phát triển giải pháp mở rộng phổ bảo vệ trước phế cầu khuẩn của vắc xin Phế cầu thế hệ mới PCV20.
Ông cho biết, các vắc xin cộng hợp phế cầu (PCV) đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc giảm tỷ lệ mắc viêm phổi, viêm tai giữa và bệnh phế cầu xâm lấn (IPD) ở trẻ nhỏ trên toàn cầu. Đặc biệt, PCV13 được sử dụng rộng rãi và giúp giảm thiểu đáng kể gánh nặng bệnh tật tại nhiều quốc gia trên thế giới. Vắc xin cộng hợp có đặc điểm gắn kháng nguyên với phân tử đường giúp hệ miễn dịch của trẻ “ghi nhớ” lâu dài, tạo khả năng bảo vệ bền vững suốt nhiều năm. Đây chính là nền tảng để các thế hệ vắc xin mới như PCV20 được phát triển.
Theo ông Fletcher, ngoài việc phòng bệnh, tiêm vắc xin phế cầu còn giúp giảm tỷ lệ người lành mang trùng, đây là những người tuy không biểu hiện triệu chứng nhưng có thể mang vi khuẩn trong đường hô hấp và lây cho người khác. Tại Anh, sau khi chuyển từ PCV7 sang PCV13, tỷ lệ mang trùng ở trẻ em vẫn khoảng 40%, nhưng các type phế cầu nguy hiểm đã giảm mạnh, thay thế bởi các type ít gây bệnh hơn. Đây là minh chứng rõ ràng cho tác động cộng đồng của tiêm chủng: khi nhiều trẻ được bảo vệ, toàn xã hội cũng được hưởng lợi.
Kế thừa di sản và thành công của PCV13, PCV20 là thế hệ vắc xin tiên tiến nhất hiện nay, được bổ sung thêm 7 type huyết thanh mới (so với PCV13), bao gồm 22F, 33F, 8, 10A, 11A, 12F và 15B, đều là những type phổ biến, độc lực cao và kháng kháng sinh mạnh đang lưu hành tại nhiều khu vực trên thế giới, giúp PCV20 bao phủ tới 87 – 93,9% các type phế cầu gây bệnh ở trẻ em Việt Nam, vượt trội so với các thế hệ trước.
Các dữ liệu lâm sàng cho thấy PCV20 đạt tiêu chuẩn khắt khe của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), không chỉ được đánh giá qua nồng độ kháng thể (ELISA) mà còn qua hiệu quả thực bào (OPA), đây là phép thử mô phỏng khả năng tiêu diệt vi khuẩn trong cơ thể, giúp chứng minh hiệu lực bảo vệ thực tế.
Theo ông Fletcher, nếu PCV13 mang lại lợi ích sâu rộng trên toàn cầu, thì PCV20 tiếp tục nâng tầm hiệu quả phòng bệnh, đáp ứng yêu cầu thực tế của dịch tễ học hiện đại, nơi các chủng phế cầu liên tục biến đổi.
“PCV20 đạt chuẩn quốc tế, kế thừa thành công của PCV13 và mang đến phổ bảo vệ rộng hơn, giúp giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong do phế cầu khuẩn ở trẻ em trên toàn thế giới”, Ông Fletcher nhấn mạnh.
Tiếp nối những chia sẻ của Ông Fletcher, BS.CKI Bạch Thị Chính – Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, vắc xin phế cầu đa giá thế hệ mới PCV20 hiện đã được hơn 40 quốc gia cấp phép lưu hành cho trẻ em, trở thành một trong những bước tiến quan trọng của y học dự phòng trong kiểm soát bệnh do phế cầu khuẩn.
Sau khi được phê duyệt, PCV20 đã được 15 quốc gia đưa vào chương trình tiêm chủng quốc gia (tính đến tháng 10/2025), mở rộng phạm vi bảo vệ trước các chủng phế cầu khuẩn ngày càng đa dạng. Với việc bổ sung thêm 7 type huyết thanh mới so với PCV13 và PCV15, PCV20 mang lại hiệu quả phòng bệnh cao hơn, bao phủ rộng hơn và tối ưu chi phí. Tại Anh, vắc xin này được triển khai linh hoạt theo phác đồ 3+1 hoặc 2+1. Tại Canada, PCV20 cũng được ưu tiên thay thế cho các loại trước đây; người đã tiêm PCV13 hoặc PCV15 có thể tiêm tiếp nối bằng vắc xin PCV20 để tăng cường độ bao phủ bảo vệ.
Theo Bác sĩ Bạch Thị Chính, dù xu hướng toàn cầu đang chuyển sang PCV20, việc áp dụng tại mỗi quốc gia vẫn cần xem xét cẩn trọng, dựa trên đặc thù dịch tễ học, mô hình tiêm chủng và khả năng chi trả. “Không phải mọi khuyến cáo quốc tế đều có thể áp dụng nguyên vẹn tại Việt Nam. Khi cân nhắc đưa vắc xin mới vào chương trình tiêm chủng, cần đánh giá đồng thời hiệu quả bảo vệ, độ an toàn và yếu tố chi phí để đảm bảo phù hợp thực tế”, Bác sĩ Chính chia sẻ.
Hiện nay, PCV20 đã được phê duyệt sử dụng cho người lớn từ 18 tuổi trở lên tại nhiều quốc gia, cho thấy hiệu quả rõ rệt với các type phế cầu số 3 và 9 – nhóm thường gặp ở người trưởng thành. Ở trẻ 5 – 17 tuổi, các type 19F và 3 chiếm tỷ lệ cao, đều nằm trong thành phần của PCV13, PCV15 và PCV20. “Với trẻ nhỏ, phác đồ tiêm 3+1 được khuyến cáo nhằm tạo miễn dịch mạnh mẽ và bền vững hơn, phù hợp với mô hình tiêm chủng tại Việt Nam, nơi tỷ lệ mắc bệnh phế cầu xâm lấn ở trẻ dưới 5 tuổi vẫn cao”, Bác sĩ Chính nhấn mạnh.
PCV20 giúp bảo vệ tốt hơn, đặc biệt với các type phế cầu phổ biến như 3, 8, 15B, 15C… và có thể tạo miễn dịch mạnh mẽ ngay cả khi trẻ đã từng tiêm PCV13 hoặc PCV15 trước đó.
Tổng kết, PCV20 đánh dấu bước tiến mới trong chiến lược phòng chống bệnh phế cầu, không chỉ mở rộng phổ bảo vệ mà còn tối ưu hiệu quả miễn dịch và tính linh hoạt trong triển khai. Việc cập nhật và áp dụng phác đồ tiêm chủng phù hợp với điều kiện Việt Nam, trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế, sẽ là bước đi chủ động và cần thiết để tăng cường lá chắn miễn dịch cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật và tử vong do phế cầu, đặc biệt ở nhóm trẻ nhỏ và người cao tuổi.
VIỆN NGHIÊN CỨU TÂM ANH
17/06/2024
Xem thêm
